III CZP 110/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, J. Przybylski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Alfonsa D. o uzupełnienie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po Klarze R. i Marianie R., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Ośrodek w Toruniu postanowieniem z dnia 5 grudnia 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy na podstawie art. 1059 § 1 pkt 1 k.c. dziedziczy gospodarstwo rolne, w skład którego wchodzą użytki rolne o obszarze nie przekraczającym 0,5 ha, spadkobierca zatrudniony poza tym gospodarstwem (bez szkody dla należytego zagospodarowania tegoż), jeżeli nigdy nie pracował w tym gospodarstwie?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Okoliczności przewidziane w § 13 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia R.M. z dnia 28 listopada 1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304) nie uzasadniają dziedziczenia - na podstawie art. 1059 § 1 pkt 1 k.c. - gospodarstwa rolnego, obejmującego użytki rolne o obszarze nie przekraczającym 0,5 ha, przez takiego spadkobiercę, który nigdy nie pracował w tym gospodarstwie. Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy ustalił, że do spadku po Klarze R., zmarłej w dniu 11.II.1939 r., i do spadku po Marianie R., zmarłym w dniu 14.XII.1951 r., wchodzi gospodarstwo rolne (ogrodnicze) o powierzchni 3.906 m2. Uzupełniając prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia po tych spadkodawcach spadku, Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 4.IX.1969 r. stwierdził, że gospodarstwo rolne wchodząc w skład spadku po każdym z tych spadkodawców dziedziczą z ustawy dzieci Klara W. i Zofia Gertruda R. oraz wnuk Ryszard Marian R., każde z nich po 1/3 części. Dwie pierwsze z wymienionych spadkobierców odpowiadają warunkowi nieprzerwanej pracy w spadkowym gospodarstwie, natomiast wymieniony wyżej wnuk spadkodawcy w dniu 5.VII.1963 r. był małoletni. Pozostali spadkobiercy pracują poza rolnictwem i nie odpowiadają warunkom wymaganym do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji wnioskodawcy oraz uczestniczki postępowania Gizeli Apolonii S., Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, przytoczone (w brzmieniu dosłownym) w sentencji niniejszej uchwały. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wątpliwości, które spowodowały przedstawienie tego zagadnienia, nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu w związku z treścią uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7.III.1966 r. III CO 72/65 (OSNCP 1966 r., poz. 180). Według tej uchwały, stosownie do przepisu § 13 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28.XI.1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304) dziedziczy gospodarstwo rolne, w skład którego wchodzą użytki rolne o powierzchni nie przekraczającej 0,5 ha, także spadkobierca zatrudniony poza tym gospodarstwem i nie wykonujący w nim żadnych prac, jeżeli wykonywanie przez niego pracy poza gospodarstwem rolnym jest bez szkody dla należytego zagospodarowania tego gospodarstwa. W uzasadnieniu swego postanowienia Sąd Wojewódzki podał w wątpliwość pogląd, według którego zasadę tę można by stosować również do takich spadkobierców, którzy nigdy nie pracowali w spadkowym gospodarstwie rolnym.Zastrzeżenia Sądu Wojewódzkiego co do takiego poglądu są w pełni uzasadnione, przedstawiona zaś kwestia prawna jest otwarta, gdyż nie była ona rozważana i przesądzona w cytowanej uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego.Cytowany już § 13 rozporządzenia z 1964 r. pozostaje w ścisłym związku z dyspozycją art. 1059 § 1 pkt 1 k.c., według którego dzieci spadkodawcy (a także inni jego spadkobiercy, jak to wynika z dalszych artykułów) dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli bezpośrednio przed otwarciem spadku pracowały w tym gospodarstwie nieprzerwanie co najmniej od roku. Zgodnie z upoważnieniem zawartym w art. 1064 k.c. wymienione rozporządzenie określiło w § 13 warunki uznania pracy w gospodarstwie rolnym za wykonywaną nieprzerwanie co najmniej od roku, ustalając zasadę, że pracę uważa się za wykonywaną nieprzerwanie, jeżeli spadkobierca we wspomnianym okresie rocznym zamieszkuje w gospodarstwie oraz wykonuje w nim stale niezbędne prace, nie będąc zatrudniony gdzie indziej na podstawie umowy o pracę lub mianowania.Od tej zasady rozporządzenie przewidziało szereg wyjątków, w których do przerwy w pracy nie zalicza się czasu poświęconego innym czynnościom poza spadkowym gospodarstwem rolnym. W wypadku określonych w ust. 2 pkt 1 i 2 omawianego § 13 taka inna praca może być wykonywana obok prac w gospodarstwie spadkowym - i tak też bywa najczęściej. Może się jednak zdarzyć, że inna praca jest tego rodzaju, iż wyczerpuje cały wolny czas spadkobiercy, nie pozostawiając miejsca na pracę w gospodarstwie rolnym. Tak właśnie może być w razie wykonywania przez spadkobiercę funkcji w organach państwowych, spółdzielczych i społecznych, do których powołano go w drodze wyborów, zwłaszcza gdy charakter funkcji zakłada ciągłość ich wykonywania oraz konieczność pobytu poza miejscem zamieszkania, to jest poza miejscowością, w której znajduje się gospodarstwo. Tak również może być w sytuacji objętej rozpoznawanym zagadnieniem prawnym. Zgodnie z zasadą prawną uchwaloną przez Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów możliwe jest, że spadkobierca zamieszkuje poza gospodarstwem rolnym, obejmującym użytki rolne do 0,5 ha, wskutek wykonywania pracy nie związanej z gospodarstwem spadkowym i w związku z tym w ogóle nie pracuje w tym gospodarstwie, a mimo to okresu tego nie zalicza się do przerwy w pracy w gospodarstwie, jeżeli wykonywanie innej pracy pozostaje bez szkody dla należytego zagospodarowania gospodarstwa.Nie do przyjęcia jednak byłby pogląd, że zasada ta dotyczy również takiego spadkobiercy, który w ogóle nie pracował w spadkowym gospodarstwie rolnym, skoro - jak to trafnie zauważył Sąd Wojewódzki - nie można mówić o przerwie w pracy, która nigdy przedtem nie była podjęta. Stąd też wyjątek przewidziany w § 13 ust. 2 pkt 2 pozwala na niezaliczenie do przerwy w pracy w spadkowym gospodarstwie rolnym czasu poświęconego na wykonywanie jakiejkolwiek pracy w warunkach określonych w tym przepisie, dotyczy on jednak tylko takich spadkobierców, którzy byli lub są związani z gospodarstwem spadkowym. Polegać to może bądź na tym, że w okresie jednego roku, licząc wstecz od daty otwarcia spadku (a w stosunku do spadków otwartych przed dniem 5.VII.1963 r. - od tej daty), spadkobierca obok innej pracy wykonuje stale niezbędne prace w spadkowym gospodarstwie rolnym, bądź też na tym, że wprawdzie w tym okresie spadkobierca zajmuje się wyłącznie inną pracą bez szkody dla należytego zagospodarowania spadkowego gospodarstwa, ale przed podjęciem tej innej pracy, której czasu trwania nie zalicza się do przerwy, wykonywał prace w tym gospodarstwie.Odmienna wykładnia, według której omawiany przepis obejmuje również spadkobierców, którzy nigdy nie pracowali w spadkowym gospodarstwie rolnym, oznaczałaby przypisanie temu przepisowi szerszego zakresu, niż to wynika z jego treści, a w szczególności przekreślenie dalszych warunków dziedziczenia przewidzianych w art. 1059 § 1 pkt 2 i 3 k.c. Tak jednak nie jest, gdyż omawiany § 13 rozporządzenia (gdy chodzi o dziedziczenie z ustawy) stanowi jedynie oparte na ustawowym upoważnieniu rozwinięcie i skonkretyzowanie przesłanki dziedziczenia gospodarstwa rolnego przewidzianego w art. 1059 § 1 pkt 1 k.c.Z przedstawionych wyżej względów Sąd Najwyższy na przedstawione zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.