III CO 72/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Wasilkowska, F. Błahuta (sprawozdawca), H. Dąbrowski, J. Pietrzykowski (uzasadnienie tezy 2), J. Policzkiewicz, W. Kuryłowicz. Prokurator Generalnej Prokuratury: T. Potapowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisława Z. (z udziałem uczestnika postępowania Tadeusza Z.) o uzupełnienie stwierdzenia praw do spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 22 października 1965 r. do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów Sądu Najwyższego:"1. czy przepisy rozporządzenia z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304) o dziedziczeniu tych gospodarstw mają zastosowanie do spadków otwartych przed dniem 18 grudnia 1964 r.?2. Czy przepis § 13 ust. 2 pkt 2 wymienionego rozporządzenia zapewnia dziedziczenie gospodarstwa rolnego takiemu spadkobiercy, który w okresie pracy poza tym gospodarstwem nie wykonuje w nim żadnej pracy?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:1.Przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości, znoszenia współwłasności takich nieruchomości rolnych oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304) stosuje się w zakresie dziedziczenia tych gospodarstw także do spadków otwartych przed dniem 18 grudnia 1964 r. 2.Stosownie do przepisu § 13 ust. 2 pkt 2 wymienionego rozporządzenia dziedziczy gospodarstwo rolne, w skład którego wchodzą użytki rolne o powierzchni nie przekraczającej 0,5 ha, także spadkobierca zatrudniony poza tym gospodarstwem i nie wykonujący w nim żadnych prac, jeżeli wykonywanie przez niego pracy poza gospodarstwem rolnym jest bez szkody dla należytego zagospodarowania tego gospodarstwa. Uzasadnienie faktyczneRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304), zwane w dalszym ciągu "nowym rozporządzeniem", weszło w życie z dniem 18 grudnia 1964 r. (§ 21) i uchyliło (§ 20) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 lipca 1963 r. w sprawie ograniczenia podziału gospodarstwo rolnych (Dz. U. Nr 36, poz. 208), zwane w dalszym ciągu "dawnym rozporządzeniem". Przedmiot unormowania, jeśli chodzi o dziedziczenie, jest w obu rozporządzeniach w zasadzie ten sam.Nowe rozporządzenie nie zawiera normy dającej odpowiedź na pytanie, czy wszystkie lub niektóre jego przepisy stosują się do stosunków prawnych powstałych przed wejściem jego w życie. Brak wyraźnej normy międzyczasowej stanowiącej o mocy wstecznej lub bezpośrednim działaniu nowych przepisów, nie przesądza sam przez się o niedopuszczalności stosowania ich do stosunków wcześniejszych, odmienny bowiem wniosek może wynikać z celu nowych przepisów lub z innych przyczyn. Przedstawione przez zwykły skład Sądu Najwyższego pytanie 1 jest wyrazem wątpliwości, czy są dostateczne podstawy do przyjęcia mocy wstecznej mimo braku takiej normy w samym rozporządzeniu przy czym pytanie ogranicza się do przepisów nowego rozporządzenia dotyczących dziedziczenia gospodarstw rolnych.Oba rozporządzenia dotyczą między innymi sformułowanego w sposób identyczny w art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych i art. 1059 § 1 pkt 1 k.c. warunku dziedziczenia gospodarstwa rolnego. W sformułowaniu tego warunku występują pojęcia wymagające - dla uniknięcia rozbieżności wykładni - uściślenia i wyjaśnienia, co właśnie pozostawiono normom wykonawczym. Zależnie od treści tych ostatnich różny może być zasięg i sens normy podstawowej. To samo odnosi się do warunku dziedziczenia określonego w art. 1059 § 1 pkt 5 k.c. i w art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. Co do warunku ustanowionego w art. 1059 § 1 pkt 4 k.c. i w art. 5 ust. 1 pkt 3 ustawy czerwcowej sytuacja jest o tyle odmienna, że tylko nowe rozporządzenie zajmuje się tym warunkiem.Oba rozporządzenia wykonawcze, aczkolwiek są zbliżone, nie pokrywają się w zupełności. Stosowanie norm podstawowych z art. 1059 § 1 pkt 1 i 5 k.c. przy uwzględnieniu dawnego rozporządzenia zamiast nowego lub odwrotnie prowadzi niekiedy do innego rezultatu: przyznania lub - przeciwnie - pozbawienia prawa dziedziczenia. Podobnie ma się rzecz, gdy przy stosowaniu normy podstawowej z art. 1059 § 1 pkt 4 k.c. uwzględni się nowe rozporządzenie, a nie dawne.W razie przyjęcia, że przepisy nowego rozporządzenia nie stosują się do spadków otwartych przed dniem 18 grudnia 1964 r., dziedziczenie należących do nich gospodarstw rolnych (tak samo zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstw rolnych wchodzących w skład spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r.) musiałoby być ocenione także po wejściu w życie nowego rozporządzenia według dawnego rozporządzenia. Konsekwencją tej zasady byłoby istnienie w pewnym zakresie odmiennego stanu prawnego dla spadków otwartych przed dniem 18 grudnia 1963 r. niż dla spadków otwartych po tym dniu.Bliższa analiza obu rozporządzeń wskazuje - na co zwrócono już wyżej uwagę - że zadaniem ich jest w istocie rzeczy wykładnia norm podstawowych o warunkach dziedziczenia gospodarstw rolnych. Normy podstawowe należy rozumieć i stosować w sposób wynikający z aktualnie obowiązującego rozporządzenia wykonawczego. Ten cel i charakter omawianych przepisów wykonawczych oznacza, że jako integralny składnik norm podstawowych nie mają one samodzielności międzyczasowej, lecz dzielą pod tym względem losy norm podstawowych.Normy podstawowe zawarte w art. 1059 i nast. k.c. stosuje się do spadków otwartych zarówno po dniu 17 grudnia 1964 r., jak i wcześniejszych, tym samym więc nowe rozporządzenie wykonawcze, choć weszło w życie z dniem 18 grudnia 1964 r., stosuje się również do spadków przed tym dniem otwartych. Jest to konsekwencja charakteru i celu tych przepisów wykonawczych mimo braku wyraźnej wzmianki o ich mocy wstecznej. Stosowanie nadal dawnego rozporządzenia do spadków otwartych przed dniem 18 grudnia 1964 r. jest w świetle powyższych rozważań niedopuszczalne.Niezależnie od powyższych argumentów należy podnieść, że gdyby ustawodawca równocześnie z kodeksem wydał rozporządzenie wykonawcze, to nie byłoby najmniejszej wątpliwości, że jego przepisy musiałyby dotyczyć zarówno spadków otwartych w okresie od 18 maja 1964 r., jak i spadków otwartych przed tym dniem. Retroakcja (pełna lub niepełna) wynikająca z przepisów art. LV i LVI przep. wprow. k.c. obejmowałaby niewątpliwie - siłą rzeczy - również nowe przepisy wykonawcze, i to także wówczas, gdyby klauzula uchylająca dawne rozporządzenie i stanowiąca o wejściu w życie nowego miała takie samo sformułowanie, jakie spotykamy w § 20 i 21 nowego rozp. Jeżeli przewidziane w kodeksie rozporządzenia wykonawcze wydano z opóźnieniem, a nie jednocześnie, to nie można na tej podstawie odrzucić mocy wstecznej rozporządzenia, która już z góry była przesądzona ustanowioną retroakcją norm podstawowych. Opóźnienie ma tylko to znaczenie, że do czasu wydania nowego rozporządzenia normy podstawowe musiały być stosowane z uwzględnieniem dawnych przepisów wykonawczych (art. XV przep. wprow. k.c.).Z powyższych względów Sąd Najwyższy w składzie zwiększonym udzielił na pytanie 1 odpowiedzi pozytywnej, przytoczonej wyżej w sentencji.IIKodeks cywilny w kilku przepisach operuje pojęciem nieprzerwanej pracy w gospodarstwie rolnym jako przesłanką, od której istnienia uzależnione są ustawowo określone skutki prawne.W stosunkach pomiędzy współwłaścicielami nieruchomości rolnej art. 214 k.c. statuuje zasadę, według której w wypadku, gdy zniesienie współwłasności przez podział fizyczny takiej nieruchomości nie jest dopuszczalne, nieruchomość można przyznać tylko takiemu współwłaścicielowi, który pracuje nieprzerwanie co najmniej od roku w gospodarstwie rolnym obejmującym tę nieruchomość.W stosunkach związanych z dziedziczeniem gospodarstwa rolnego nieprzerwana co najmniej od roku (licząc wstecz od daty otwarcia spadku) praca spadkobiercy w gospodarstwie spadkowym jest w myśl art. 1059 § 1 k.c. jednym z warunków dziedziczenia tego gospodarstwa. Stosownie do art. 1071 § 2 k.c. taka co najmniej jednorazowa, nieprzerwana praca bezpośrednio przed działem spadku uzasadnia pierwszeństwo spadkobiercy do otrzymania gospodarstwa spadkowego w dziale spadku, a w myśl art. 1075 § 1 k.c. uprawnia do otrzymania spłaty odpowiadającej pełnemu udziałowi spadkowemu w gospodarstwie rolnym.W wykonaniu delegacji zamieszczonej w art. 218 i 1064 k.c. Rada Ministrów w § 13 rozporządzenia z dnia 28 listopada 1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304) określiła warunki uznania pracy w gospodarstwie rolnym za wykonywaną nieprzerwanie co najmniej od roku - zarówno dla celów związanych ze zniesieniem współwłasności nieruchomości rolnej, jak i dla celów związanych z dziedziczeniem gospodarstwa rolnego i działem spadku, do którego należy takie gospodarstwo. Według przyjętej w rozporządzeniu techniki legislacyjnej, § 13 ust. 1 i 2 określa warunki uznania pracy współwłaścicieli w gospodarstwie rolnym za wykonywaną nieprzerwanie co najmniej od roku. Zasady wyrażone w tych przepisach odnoszą się więc bezpośrednio do pracy współwłaścicieli w gospodarstwie rolnym, do pracy zaś spadkobierców w spadkowym gospodarstwie rolnym wspomniane zasady, w myśl dyspozycji § 13 ust. 3, stosują się odpowiednio.Ze względu na wspomnianą technikę legislacyjną, przed przystąpieniem do wykładni § 13 ust. 2 pkt 2 cyt. rozporządzenia w zastosowaniu do pracy spadkobierców w spadkowym gospodarstwie rolnym konieczne jest rozważenie celu i funkcji tego przepisu w jego bezpośrednim odniesieniu do pracy współwłaścicieli gospodarstwa rolnego w tym gospodarstwie.Zasadą jest, że pracę współwłaścicieli w gospodarstwie rolnym uważa się za nieprzerwaną co najmniej od roku, jeżeli:a)w tym czasie współwłaściciele zamieszkują w gospodarstwie rolnym stanowiącym współwłasność,b)wykonują w nim stale niezbędne prace,c)nie są zatrudnieni gdzie indziej na podstawie umowy o pracę lub mianowania.Od tej zasady ustęp 2 § 13 przewiduje kilka wyjątków, w myśl których pracy wykonywanej gdzie indziej lub niewykonywania pracy w gospodarstwie nie zalicza się do przerwy w pracy w tym gospodarstwie.Analiza jednego z tych wyjątków przewidzianego w § 13 ust. 2 pkt 2, na tle którego wyłoniło się zagadnienie prawne przekazane do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów Sądu Najwyższego, prowadzi do następujących wniosków:W wypadku gdy obszar użytków rolnych wchodzących w skład stanowiącego współwłasność gospodarstwa rolnego nie przekracza 0,5 ha, do przerwy w pracy w takim gospodarstwie rolnym nie zalicza się:a)czasu poświęconego na wykonywanie jakiejkolwiek pracy, jeżeli jest ona wykonywana bez szkody dla należytego zagospodarowania tego gospodarstwa,b)zamieszkiwania poza gospodarstwem rolnym.Zestawiając te przesłanki z podstawową zasadą § 13 ust. 1 należy dojść do wniosku, że w odniesieniu do gospodarstwa o obszarze od 0,5 ha użytków rolnych nie obowiązuje ani zakaz wykonywania jakiejkolwiek innej pracy, ani zakaz zamieszkiwania poza gospodarstwem.Pozostaje jednak do rozważenia, czy współwłaściciel, mimo że mieszka gdzie indziej i pracuje gdzie indziej, nie powinien wykonywać stale niezbędnej pracy w gospodarstwie objętym współwłasnością. Otóż art. 13 ust. 2 pkt 2 nie wprowadza takiego obowiązku, skoro wymaga jedynie, żeby praca i zamieszkiwanie współwłaściciela poza gospodarstwem nie stanowiły przeszkody w jego należytym zagospodarowaniu. Realizacja tego warunku może nastąpić w różny sposób, jak np. przez to, że stosownie do porozumienia współwłaścicieli gospodaruje na nieruchomości jeden ze współwłaścicieli, członek rodziny współwłaściciela itp. Postawienie dodatkowego warunku osobistej pracy współwłaściciela we wspólnym gospodarstwie rolnym w zestawieniu z jego uprawnieniem do zamieszkiwania gdziekolwiek i wykonywania jakiejkolwiek pracy byłoby zresztą nierealne, a poza tym niecelowe, skoro celem przepisu jest jedynie zapewnienie gospodarstwu rolnemu należytego zagospodarowania, co jak wyżej wyjaśniono, jest możliwe do osiągnięcia bez osobistego wkładu pracy przez wszystkich współwłaścicieli. Prawodawca liczył się z tym, że ze względu na minimalny obszar gospodarstwa wprowadzenie warunku osobistej pracy wszystkich współwłaścicieli nie było konieczne, przy większej bowiem liczbie współwłaścicieli mogłoby to nawet prowadzić do efektów, z punktu widzenia gospodarczego, niepożądanych.Tak więc nie tylko literalna wykładnia przepisu, lecz również jego sens ekonomiczny uzasadniają pogląd, że czyni zadość wymaganiom § 13 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia współwłaściciel gospodarstwa rolnego o obszarze do 0,5 ha użytków rolnych zatrudniony poza tym gospodarstwem i nie wykonujący w nim żadnych prac, jeżeli wykonywanie przez niego pracy poza tym gospodarstwem i zamieszkiwanie gdzie indziej jest bez szkody dla należytego zagospodarowania tego gospodarstwa.Pogląd ten znajduje dodatkowe uzasadnienie w przepisie § 9 cyt. rozporządzenia, według którego gospodarstwo rolne o obszarze do 0,5 ha użytków rolnych może być dzielone bez zachowania warunków co do norm obszarowych przewidzianych w art. 163 k.c. Artykuł ten odnosi się wprawdzie bezpośrednio do obrotu nieruchomościami rolnymi, w myśl jednak art. 213 k.c. stosuje się on także do zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej przez podział między współwłaścicieli.Zharmonizowane ze sobą przepisy § 9 i 13 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia wskazują na nie budzącą wątpliwości intencję ustawodawcy do odstąpienia od istotnych rygorów dotyczących podziału gospodarstw rolnych w drodze zniesienia współwłasności w wypadku, gdy chodzi o szczególnie drobne gospodarstwa, obejmujące od 0,2 do 0,5 ha użytków rolnych, których efektywność produkcyjna z reguły jest bardzo problematyczna.Przechodząc do wykładni omawianego § 13 ust. 2 pkt 2 w odniesieniu do spadkobierców gospodarstwa rolnego, należy stwierdzić, że odpowiednie zastosowanie tego przepisu w zakresie dziedziczenia nie może zmienić zasad, jakie przepis ten wprowadza bezpośrednio w stosunku do współwłaścicieli gospodarstwa rolnego. Odpowiednie stosowanie tego przepisu przy ustalaniu, czy praca spadkobierców była wykonywana nieprzerwanie, polega na tym, że w zastosowaniu do dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 1059 § 1 pkt 1 k.c.):a)za punkt wyjścia bierze się - zamiast chwili zniesienia współwłasności - chwilę otwarcia spadku, w stosunku zaś do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r. za punkt wyjścia ten właśnie dzień (art. LVI § 2 przep. wprow. k.c.), b)przy ocenie, czy praca spadkobiercy poza gospodarstwem rolnym pozostaje bez szkody dla należytego zagospodarowania tego gospodarstwa, uwzględnia się tę istotną okoliczność, że chodzi o stan faktyczny istniejący jeszcze za życia spadkodawcy. Jeżeli więc w ciągu ostatniego roku przed otwarciem spadku spadkodawca jako właściciel gospodarstwa rolnego o powierzchni do 0,5 ha stworzył warunki zapewniające należyte zagospodarowanie tego gospodarstwa, to spadkobiercy zatrudnieni i zamieszkali poza tym gospodarstwem będą traktowani tak, jakby byli zatrudnieni w tym gospodarstwie. Gdyby natomiast spadkodawca takich warunków zagospodarowania nie stworzył (np. wskutek nieporadności wywołanej chorobą lub trwałą niezdolnością do pracy), to spadkobierca mógłby dziedziczyć tylko wtedy, gdy pomimo innej pracy i zamieszkiwania poza gospodarstwem udzielił spadkodawcy niezbędnej pomocy w należytym zagospodarowaniu gospodarstwa. Gdyby tego nie zrobił, wskutek czego gospodarstwo byłoby w stanie zaniedbania, należałoby uznać, że praca jego poza gospodarstwem stanowiła przeszkodę do należytego zagospodarowania tego gospodarstwa, a tym samym, że nie może się on powołać na wyjątkową formę § 13 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia.Powyższe wywody uzasadniają udzielenie przez powiększony skład Sądu Najwyższego odpowiedzi zamieszczonej w punkcie 2 sentencji.