III CO 18/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: W. Bryl, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marianny P. i Reginy W. przeciwko Bronisławowi P. o dział spadku po Piotrze P., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:a)"Czy w razie otwarcia spadku przed dniem 5 lipca 1963 r. zachowuje prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie art. 24 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) spadkobierca, który bezpośrednio przed otwarciem spadku pracował w gospodarstwie należącym do spadku, lecz nie prowadził innego indywidualnego gospodarstwa rolnego ani nie pracował w gospodarstwie rolnym współmałżonka lub jego rodziców, natomiast w dacie wejścia w życie ustawy nie pracował już w gospodarstwie należącym do spadku, lecz pracował i pracuje nadal w gospodarstwie rolnym współmałżonka lub jego rodziców?"oraz w razie pozytywnej odpowiedzib)"Czy spadkobiercy określonemu pod pkt a), któremu nie zostanie przydzielone gospodarstwo rolne, przysługują spłaty oraz na jakich zasadach (art. 8 i 9)?"udzielił następującej odpowiedzi:"Zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego uzależnione w art. 24 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) od pracy w gospodarstwie rolnym współmałżonka lub jego rodziców dotyczy spadkobierców, którzy spełniają tę przesłankę w chwili wejścia w życie powołanej ustawy.Spadkobiercy wyżej wymienieni, którzy przy dziale spadku nie otrzymali gospodarstwa rolnego lub jego części, otrzymują spłaty na zasadach określonych w art. 9 powołanej ustawy".Uzasadnienie faktyczneWykładnią przepisu art. 24 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) zajmował się Sąd Najwyższy przy sposobności wydawania uchwały z dnia 3 lutego 1964 r. III CO 72/63 (OSNCP/ 764 z 4, poz. 67). W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy między innymi wyjaśnił, że przepis art. 24 ust. 2 pkt 3 stanowiący, iż zachowują prawo dziedziczenia "pozostali spadkobiercy określeni w art. 5 ust. 1 pkt 2-4", ma na myśli dotychczasowych spadkobierców, którzy w chwili wejścia w życie ustawy bądź prowadzą inne indywidualne gospodarstwo rolne albo pracują w gospodarstwie rolnym współmałżonka lub jego rodziców, bądź są małoletnimi albo uczniami pobierającymi naukę zawodu lub uczęszczającymi do szkół średnich, albo słuchaczami szkół wyższych, bądź też są trwale niezdolnymi do pracy. Odesłanie bowiem w art. 24 ust. 2 pkt 3 do art. 5 ust. 1 pkt 2-4 dotyczy tylko samych przesłanek (kwalifikacji, właściwości przymiotów), a nie podanej również w art. 5 ust. 1 chwili, w jakiej te przesłanki mają istnieć (otwarcie spadku). Wyrażając ten pogląd, Sąd Najwyższy przytoczył argumenty przemawiające za taką wykładnią.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w obecnym składzie nie znajduje podstawy do zajęcia odmiennego stanowiska.Natomiast Sąd Najwyższy nie wypowiedział się dotychczas w kwestii objętej pytaniem ewentualnym, przytoczonej pod pkt b) sentencji niniejszej uchwały.Ustawa w art. 24 ust. 6 stanowi, że spadkobiercom wymienionym w ust. 2 pkt 1 i 2, którym w drodze działów spadkowych nie zostanie przydzielone gospodarstwo rolne, przysługują spłaty na zasadach określonych w art. 8 i 9 oraz że osobom, które nabyły udział w spadku przed dniem wejścia w życie ustawy, a nie otrzymają gospodarstwa w drodze działów spadku, przysługują spłaty na zasadach określonych w art. 8. Przy wykładni tego przepisu należy mieć na uwadze zasadę wyrażoną w ust. 1 art. 24, według której również do spadków wcześniejszych stosują się przepisy ustawy, jeżeli z ust. 2-8 art. 24 nie wynika inaczej. Wymaga więc rozważenia, czy ust. 6 art. 24 reguluje całość zagadnienia spłat co do spadkobierców zachowujących prawo dziedziczenia, czy też zawiera jedynie odchylenie od norm podstawowych, tj. art. 8-10 ustawy, a poza tym stosuje się normy podstawowe.Analiza ust. 6 art. 24 z powyższego punktu widzenia nie nasuwa wątpliwości, że przepis ten nie normuje całości zagadnienia, nie wymienia bowiem spadkobierców zachowujących prawo dziedziczenia z tytułów podanych w punkcie 3 ust. 2 art. 24, a założenia społeczno-gospodarcze ustawy wykluczają, by ustawodawca zamierzał wyłączyć od spłat tych spadkobierców.W związku z powyższym do spadkobierców zachowujących prawo dziedziczenia z tego tytułu, że w dacie wejścia w życie ustawy prowadzili inne gospodarstwa rolne albo pracowali w gospodarstwie rolnym współmałżonka lub jego rodziców, stosuje się w zakresie spłat zasady określone w art. 9, skoro przesłanka zachowania praw dziedziczenia przez tych spadkobierców odpowiada co do swej istoty przesłance dziedziczenia wymienionej w art. 9.Z tych zasad należało na postawione pytanie udzielić odpowiedzi przytoczonej w sentencji niniejszej uchwały.