III CO 72/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, Z. Kalita.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Anny G. o stwierdzenie praw do spadku po Bronisławie G., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 11 stycznia 1964 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"1. Czy art. 18 ustawy z dn. 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) stosuje się także wówczas, gdy otwarcie spadku nastąpiło przed wejściem w życie tej ustawy?2. W razie przeczącej odpowiedzi na pytanie pierwsze - komu przypada część spadku zwolniona przez to, że jeden ze spadkobierców testamentowych nie zachował prawa do dziedziczenia gospodarstwa rolnego z uwagi na przepis art. 24 ust. 2 cytowanej ustawy, a w szczególności, czy przypada ona innym spadkobiercom testamentowym, spadkobiercom ustawowym czy też Państwu?3. W jakim trybie postępowania (spornym czy niespornym) następuje ustalenie, kto ze spadkobierców zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 24 ust. 2 cytowanej ustawy)?"udzielił następującej odpowiedzi:"1. Art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168), stanowiący, że rozporządzenia testamentowe sprzeczne z przepisami tej ustawy są nieważne, nie stosuje się do ustanowienia spadkobiercy spadku otwartego przed dniem wejścia w życie ustawy.2. Udział w gospodarstwie rolnym zwolniony przez to, że jeden ze spadkobierców testamentowych nie zachował prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego z uwagi na przepisy art. 24 ust. 2 lub 3 cyt. ustawy, przypada temu (tym) spadkobiercy testamentowemu, który zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jeżeli zachodzą przesłanki przyrostu stosownie do art. 109 pr. spadk., a w ich braku - jeżeli spadkobierca ten jest zarazem powołany z ustawy (art. 17-22 pr. spadk.); w przeciwnym razie udział przypada Państwu.Gdy tylko część spadku objęta była dziedziczeniem testamentowym, a pozostała część ustawowym, zwolniony przez jednego ze spadkobierców testamentowych udział w gospodarstwie rolnym przypada temu (tym) spadkobiercy testamentowemu, który zachował prawo dziedziczenia, jeżeli zachodzą warunki przyrostu z art. 109 pr. spadk., a w braku tych warunków temu (tym) spadkobiercy ustawowemu, którego prawo dziedziczenia trwa nadal. Gdyby takiego spadkobiercy ustawowego nie było, udział przypada Państwu.3. Ustalenie, kto ze spadkobierców zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 24 ust. 2 i 3 ustawy) ze skutkami takimi, jakie prawo spadkowe przywiązuje do postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku, może być dokonane tylko w trybie niespornym, uregulowanym w art. 69 i nast. post. spadk., lub w procesie przewidzianym w art. 70 pr. spadk. W innym postępowaniu wspomniane ustalenie może stanowić zagadnienie prejudycjalne, które będzie w tym postępowaniu rozstrzygnięte, jeżeli nie zachodzi przeszkoda z art. 46 pr. spadk., i tylko ze skutkiem między stronami".Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Białymstoku, przekazując Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji niniejszej uchwały zagadnienia prawne, w uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu przedstawił nasuwające się wątpliwości. Sąd Najwyższy, doceniając ważność tego uzasadnienia i uznając podanie jego treści za potrzebne do lepszego zrozumienia udzielonej przez Sąd Najwyższy odpowiedzi i jej motywów, cytuje najpierw wspomniane uzasadnienie. Brzmi ono tak:Spadek po Bronisławie O. otworzył się dnia 16 lipca 1960 r. Spadek obejmuje gospodarstwo rolne. Spadkodawczyni pozostawiła testament notarialny z dn. 7.6.1960 r. i powołała do dziedziczenia Ignacego P. i Annę G. Jak wynika z wyliczenia biegłego D., prawa majątkowe przeznaczone dla Ignacego P. przedstawiają wartość 16,18 % wartości spadku, a prawa majątkowe przeznaczone dla Anny G. - wartość 83,82 % wartości spadku.W dniu wejścia w życie ustawy z dn. 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) i na rok przed wejściem jej w życie Anna G. pracowała na gospodarstwie spadkowym, a Ignacy P. mieszkał i pracował w Warszawie. Zgodnie więc z art. 24 ust. 2 cytowanej wyżej ustawy z 29 czerwca 1963 r. Anna G. zachowała, a Ignacy P. utracił prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Ustaliwszy ten stan faktyczny, Sąd Powiatowy w Białymstoku stwierdził, że cały spadek po Bronisławie G. dziedziczy Anna G.Przy rozpoznawaniu sprawy w postępowaniu rewizyjnym wyłoniły się przedstawione w sentencji zagadnienia prawne.Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy z dn. 29.6.1963 r. przepisy tej ustawy stosuje się także wówczas, gdy otwarcie spadku nastąpiło przed dniem jej wejścia w życie, jeżeli z ust. 2-8 art. 24 nie wynika inaczej. Art. 18 ustawy przewiduje, że rozporządzenia testamentowe sprzeczne z przepisami ustawy są nieważne. Na tle tych przepisów powstaje wątpliwość prawna, czy przepis art. 18 ustawy ma zastosowanie w sprawie niniejszej. Użyty w art. 24 ust. 2 termin "prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego zachowują" można bowiem odnieść zarówno do daty otwarcia spadku, jak i do daty wejścia w życie ustawy. Ustawa normuje w art. 5 i 6 dziedziczenie gospodarstw rolnych, można więc przypuszczać, że art. 24 ust. 2 odnosi się do dziedziczenia. Przy takim ujęciu art. 18 ustawy miałby zastosowanie w sprawie, testament więc w części powołującej do dziedziczenia Ignacego P. byłby nieważny. Zagadnienie, komu przypada część spadku zwolniona przez Ignacego P., należałoby wówczas rozstrzygnąć na podstawie przepisów prawa spadkowego (art. 15, 109 pr. spadk.).Zdaniem Sądu Wojewódzkiego w obecnym składzie przytoczona wyżej wykładnia art. 24 ust. 2 ustawy z 29.6.1963 r. jest błędna. Ustawa mówi o "zachowaniu" praw. Zachowanie lub utrata prawa może odnieść skutek na przyszłość, natomiast nie może działać wstecz. Spadkobiercy zachowują więc nabyte wcześniej prawa do spadku, jeżeli odpowiadają wymaganiom art. 24 ust. 2 ustawy. Z taką wykładnią sprzeczny jest jednak art. 24 ust. 2 pkt 3, który wyraźnie odsyła do chwili otwarcia spadku. Przepis art. 24 ust. 2 pkt 3 stanowi więc argument za wykładnią odnoszącą przepis art. 24 ust. 2 ustawy do chwili otwarcia spadku.Zagadnienie, do jakiej chwili odnosi się przepis art. 24 ust. 2 ustawy: do chwili otwarcia spadku czy do chwili wejścia w życie ustawy - budzi więc poważne wątpliwości.Jeżeli art. 18 ustawy nie ma w sprawie zastosowania, to wyłania się dalsze zagadnienie, komu przypada część zwolniona przez Ignacego P. Testament w dacie otwarcia spadku był ważny. Spadek zgodnie z obowiązującymi w dacie otwarcia spadku przepisami prawa spadkowego przeszedł w 83 % na Annę G. i w 17% na Ignacego P. Z dniem 5 lipca 1963 r. (data wejścia w życie ustawy) Ignacy P. traci swe prawa dziedziczenia. Ustawa operuje pojęciem spadkobierca, część więc spadku zwolniona przez Ignacego P. może przypaść tylko spadkobiercy. Spadkobiercą jest Anna G. Wydaje się więc, że ona po dniu 5 lipca 1963 r. nabywa prawa do całego spadku. Jeżeli jednak art. 24 ust. 2 rozumieć będziemy jako przepis pozwalający zachować nabyte prawa na przyszłość, to zachowuje ona tylko te prawa, jakie posiadała, a więc prawa do 83% spadku. Brak jest normy prawnej, która uzasadniałaby przyjęcie, że część Ignacego P. przyrasta Annie G. Część ta nie przyrasta spadkobiercom ustawowym, gdyż ci wobec istnienia ważnego testamentu nie są spadkobiercami. Nie przyrasta również Skarbowi Państwa, gdyż istnieje spadkobierca Anna G. (art. 6 ustawy mówi, że Państwo dziedziczy jedynie w braku spadkobierców). Brak jest również normy prawnej stanowiącej, że część zwolniona przez spadkobiercę, który nie ma kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, przypada Państwu.Przepis art. 24 ust. 2 można również tak tłumaczyć, że odnosi się on wprawdzie do daty wejścia w życie ustawy, nakazuje jednak po raz drugi obliczać udziały w spadku według kwalifikacji spadkobierców z daty wejścia w życie ustawy (zachowuje "prawo dziedziczenia"). Sąd miałby zatem obowiązek ustalić, kto ze spadkobierców posiadał w dniu 5 lipca 1963 r. kwalifikacje do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, i na nowo obliczyć ich udziały w gospodarstwie rolnym. Przy tej koncepcji cały spadek dziedziczyłaby Anna G., bo tylko ona spośród spadkobierców testamentowych posiada kwalifikacje z art. 24 ust. 2 ustawy.Oba poglądy co do zakresu działania art. 24 ust. 2 (zachowanie praw na przyszłość czy też wstecz od chwili otwarcia spadku) można na podstawie przepisów ustawy z 29.6.1963 r. uzasadnić i przeciwko każdemu z nich można wysunąć poważne argumenty. Zagadnienie jest więc wątpliwe i wymaga rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy.Na marginesie sprawy wysuwa się ponadto jeszcze jedno zagadnienie.Cytowany już wielokrotnie art. 24 ust. 2 wymienia, kto zachowuje prawo dziedziczenia, nie rozstrzyga jednak, w jakim trybie postępowania następuje stwierdzenie, kto prawa zachował. Zgodnie z art. 1 k.p.n. w postępowaniu niespornym rozpoznawane są tylko te sprawy, które z mocy przepisu ustawy w tej drodze powinny być rozpoznawane. Zachowanie praw do gospodarstwa rolnego nie jest stwierdzeniem praw do spadku, gdyż to ostatnie odnosi się do chwili otwarcia spadku, a w sytuacji z art. 24 ust. 2 chodzi o ustalenie, kto zachował nabyte już prawa. Art. 19 ustawy nie rozstrzyga tego zagadnienia, gdyż w przepisie tym chodzi o stwierdzenie praw do spadku w dacie jego otwarcia, a w art. 24 ustawy chodzi o coś zupełnie innego, bo o zachowanie nabytych już praw. Można bronić koncepcji, że jeżeli chodzi o spadki otwarte przed wejściem w życie ustawy z 29.6.1963 r., to sąd powinien stwierdzić prawa do spadku według zasad ogólnych z pominięciem ustawy z 29.6.1963 r., a ustalenie, kto ze spadkobierców zachował swe prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, następowałoby w innym postępowaniu, konkretnie zaś w tej sprawie, w której zagadnienie to wyniknie (a więc w dziale spadku, w procesie windykacyjnym czy innym jako przesłanka orzeczenia, lub w procesie ustalającym z art. 3 k.p.c.). Można jednak bronić i innej koncepcji, a mianowicie, że ma tu pełne zastosowanie art. 19 ustawy ze względu na przepis art. 24 ust. 1 ustawy i że instytucja stwierdzenia praw do spadku jest instytucją analogiczną do instytucji stwierdzenia, kto zachował prawo dziedziczenia.Uzasadnienie prawnePrzechodząc po tym wstępie do odpowiedzi na postawione pytanie, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:I.Z treści art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. (zwanej dalej ustawą) o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) wynika, że istniejące w chwili wejścia w życie ustawy stosunki dotyczące dziedziczenia gospodarstw rolnych, wchodzących w skład spadków otwartych przed dniem wejścia w życie ustawy, poddane zostały nowej reglamentacji prawnej. Prawo dziedziczenia takich gospodarstw rolnych, nabyte zgodnie z przepisami dotychczasowymi (tj. prawa spadkowego), podlega sprawdzeniu pod względem zgodności z przepisami ustawy dotyczącymi spadków otwartych po wejściu w życie ustawy, z tym jednak zastrzeżeniem, że niektóre z tych przepisów zostały w odniesieniu do spadków wcześniejszych odmiennie ukształtowane lub nie stosują się (ust. 2-7 art. 24), a działanie wsteczne ustawy wyłączono (z wyjątkiem spłat), jeżeli nastąpił już dział spadku (ust. 8 art. 24).Ustęp 2 art. 24, jak również ustęp 3 tegoż artykułu mówią o "zachowaniu prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego" przez spadkobierców w tych przepisach wymienionych. Sformułowanie to odpowiada funkcji art. 24 jako przepisu przejściowego i wychodzi z założenia, że dziedziczenie gospodarstwa rolnego, jeżeli nastąpiło na podstawie przepisów dotychczasowych, stworzyło prawo istniejące w chwili wejścia w życie ustawy, które podlega rozwiązaniu tylko w tych wypadkach, gdy dotychczasowy spadkobierca nie spełni przesłanek przewidzianych w ust. 2, ewentualnie ust. 3 art. 24. Omawiane sformułowanie oznacza zatem, że nabyte na podstawie dotychczasowych przepisów prawo dziedziczenia trwa nadal lub wygasa, zależnie od tego, czy spadkobierca, który je nabył przed wejściem w życie ustawy, odpowiada któremukolwiek z punktów ust. 2 art. 24 lub ewentualnie zrealizuje możliwość daną mu w ust. 3 art. 24. Natomiast w świetle tego sformułowania błędny jest wniosek, jakoby prawo dziedziczenia, o którym mowa, nie powstało lub nie istniało w ogóle, jeżeli spadkobierca nie spełni przesłanek z art. 24 ust. 2 lub 3. Na nieprawidłowość takiego poglądu wskazują bez wątpliwości przepisy ustępu 4 art. 24 stanowiące, że w razie zbycia udziału w spadku przez spadkobiercę przed dniem wejścia w życie ustawy nabywca udziału zachowuje prawo do tego udziału bez względu na to, czy zbywca udziału należy do spadkobierców, którzy stosownie do ust. 2 zachowują prawo dziedziczenia. Odmienna zatem wykładnia art. 24 została przez ustawodawcę wyraźnie odrzucona, jako że godziłaby w porządek prawny i podważała skuteczność obrotu prawnego, dokonanego przed dniem wejścia w życie ustawy z dotychczasowymi spadkobiercami. Użytego w art. 24 sformułowania "prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego zachowują" nie można odnieść do daty otwarcia spadku, lecz należy ocenić, czy i kto z dotychczasowych spadkobierców zachował prawo dziedziczenia na podstawie stanu rzeczy istniejącego w chwili wejścia w życie ustawy (z modyfikacji przewidzianej w ust. 3 art. 24).Nie przeszkadza powyższej wykładni przepis art. 24 ust. 2 pkt 3 stanowiący, że zachowują prawo dziedziczenia "pozostali spadkobiercy określeni w art. 5 ust. 1 pkt 2-4". Tego odesłania do pkt 2-4 ust. 1 art. 5, w których jest mowa między innymi o chwili otwarcia spadku, nie należy rozumieć w ten sposób, że obejmuje ono również datę otwarcia spadku. Odesłanie dotyczy tylko kwalifikacji, co mimo pewnej nieścisłości redakcyjnej, nie powinno nasuwać wątpliwości w świetle powyższych rozważań.Odmienny pogląd prowadziłby do wyników sprzecznych z ogólnymi założeniami ustawy i niekiedy wręcz absurdalnych. Gdyby miała decydować chwila otwarcia spadku, utraciłby prawo do gospodarstwa spadkowego dotychczasowy spadkobierca, chociaż w chwili wejścia w życie ustawy prowadzi inne indywidualne gospodarstwo rolne i czyni to od kilku lat, ale nie prowadził takiego gospodarstwa w chwili otwarcia spadku. Natomiast zachowałby prawo dziedziczenia spadkobierca, który tylko w chwili otwarcia spadku prowadził inne indywidualne gospodarstwo rolne, a następnie przestał trudnić się rolnictwem i wykonuje w chwili wejścia w życie ustawy inny zawód. Taka wykładnia byłaby rażąco sprzeczna z oczywistą tendencją ustawy do ochrony praw i interesów pracujących rolników. Dalej - gdyby miała decydować chwila otwarcia spadku, zachowaliby prawo dziedziczenia spadkobiercy nieletni w chwili otwarcia spadku, którzy jednak na długo przed wejściem w życie ustawy osiągnęli pełnoletność, nie mają z rolnictwem nic wspólnego, a z gospodarstwa spadkowego czerpali korzyści na swe utrzymanie i wykształcenie. Utraciliby prawo dziedziczenia spadkobiercy zdolni do pracy w chwili otwarcia spadku, pomimo że są trwale niezdolni do pracy w chwili wejścia w życie ustawy (jeżeli oczywiście nie zachowali prawa dziedziczenia z innego tytułu). Wszystkie te rozwiązania nie mogą być zaaprobowane.Jeżeli spadek obejmujący gospodarstwo rolne, otwarty przed wejściem w życie ustawy, przypadł na podstawie testamentu, to powołanie testamentowe nie może być kwestionowane z tego powodu, że spadkobierca ustanowiony w testamencie nie miał w chwili otwarcia spadku kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, przewidzianych ustawą. Ważności bowiem testamentu sporządzonego przed dniem wejścia w życie ustawy, dotyczącego spadku otwartego przed tym dniem, nie uzależniały przepisy dotychczasowe od takiej kwalifikacji, a jak już wyżej wyjaśniono, ustawa w art. 24 wychodzi z założenia, że dziedziczenie gospodarstwa rolnego, jeżeli nastąpiło na podstawie dotychczasowych przepisów, stworzyło prawo istniejące w chwili wejścia w życie ustawy. Założenie to odnosi się zarówno do dziedziczenia z ustawy, jak i z testamentu, skoro w przepisach art. 24 brak jakiejkolwiek wzmianki uprawniającej do różnego traktowania dziedziczenia w zależności od tytułu powołania. Art. 24 nakazuje natomiast sprawdzenie, czy dotychczasowy spadkobierca, bez względu na tytuł powołania, zachował prawo dziedziczenia, o zachowaniu zaś tego prawa decyduje kwalifikacja istniejąca w chwili wejścia w życie ustawy.Z powyższych względów art. 18 ust. 1 ustawy stanowiący, że rozporządzenia testamentowe sprzeczne z przepisami niniejszej ustawy są nieważne, nie stosuje się do ustanowienia spadkobiercy spadku otwartego przed dniem wejścia w życie ustawy.II.Ze sformułowania, że prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego zachowują spadkobiercy wymienieni w art. 24 ust. 2 i 3, wynika jednak nie tylko to, że ich prawo dziedziczenia trwa nadal, lecz także i to, że udział dotychczasowego spadkobiercy, którego prawo dziedziczenia wygasło, przypada im, jeżeli uzasadniają to przepisy prawa spadkowego. Zwrócić należy uwagę na to, że ustawa w art. 24 ust. 2 i 3 mówi nie o zachowaniu prawa do nabytego udziału w spadku, jak to czyni w art. 24 ust. 4, lecz o zachowaniu prawa dziedziczenia, używa więc terminu pozwalającego spadkobiercy odpowiadającemu wymaganiom art. 24 ust. 2 i 3 na dziedziczenie gospodarstwa rolnego w stosunku lepszym od dotychczasowego, jeżeli odpadł jeden lub więcej z dotychczasowych pozostałych spadkobierców tego gospodarstwa ze względu na brak kwalifikacji.W przepisach ustawy nie można znaleźć oparcia dla wniosku, żeby zwolniony z mocy art. 24 udział w gospodarstwie spadkowym w każdym wypadku miał przypaść Państwu. Art. 24 ust. 1 odsyła bowiem między innymi również do art. 6 ust. 1, a stosownie do tego przepisu Państwo dziedziczy tylko w braku spadkobierców uprawnionych do dziedziczenia. Przepis art. 6 ust. 1 w odniesieniu do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie ustawy podlega jedynie tej modyfikacji, że gospodarstwo rolne przypada Państwu w braku spadkobierców zachowujących prawo dziedziczenia według przepisów art. 24 ust. 2 i 3. Nic nie wskazuje na to, żeby ustawodawca zamierzał pogorszyć sytuację dotychczasowych spadkobierców, mających kwalifikacje do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, w porównaniu z pozycją, jaką daje spadkobiercom spadków otwartych po wejściu w życie ustawy.Dla wyjaśnienia powyższej tezy - w myśl której udział dotychczasowego spadkobiercy, którego prawo dziedziczenia wygasło, przypada temu (tym), który zachował to prawo, jeżeli uzasadniają to przepisy prawa spadkowego - należy przedstawić jej działanie oddzielnie: a) w sytuacji, gdy cały spadek otwarty przed wejściem w życie ustawy przypadł spadkobiercom ustawowym, b) gdy taki spadek przypadł spadkobiercom testamentowym, c) gdy część spadku przypadła z ustawy, a reszta z testamentu.W pierwszej sytuacji (a), jeżeli z mocy art. 24 wygasło prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego jednego lub więcej z dotychczasowych spadkobierców ustawowych przy jednoczesnym zachowaniu prawa dziedziczenia przez jednego lub więcej z pozostałych spadkobierców ustawowych, zwolniony udział(y) nie może przypaść Państwu, a to z braku przesłanek z art. 6 ust. 1 w związku z art. 24 ust. 1, 2 i 3, lecz podlega, zgodnie z zasadami prawa spadkowego, dziedziczeniu przez tego (tych) spadkobiercę, który zachował prawo dziedziczenia, i to w stosunku (w częściach) wynikającym z tych zasad. Na przykład po spadkobiercy N zmarłym przed wejściem w życie ustawy nastąpiło dziedziczenie ustawowe, a spośród spadkobierców zachowali prawo dziedziczenia synowie A i B oraz małżonek M, odpadł zaś syn D. Opróżniony udział syna D przypada z ustawy w 1/4 części M., a po 3/8 części A i B. Dopiero w razie utraty prawa dziedziczenia przez wszystkich spadkobierców gospodarstwo rolne przypada Państwu.W sytuacji drugiej (b), gdy jeden lub więcej z dziedziców testamentowych utracił prawo dziedziczenia przy jednoczesnym zachowaniu tego prawa przez jednego lub więcej z pozostałych spadkobierców, zwolniony udział(ły) przypada temu (tym), który prawo dziedziczenia zachował, jeżeli zachodzą przesłanki przyrostu z art. 109 pr. spadk. Przepis ten również daje odpowiedź, w jakich częściach następuje przyrost. W braku przesłanek do przyrostu, udział(y) zwolniony podlega dziedziczeniu przez tego (tych) ze spadkobierców testamentowych, który zachował prawo dziedziczenia, a zarazem jest powołany do spadku z ustawy (art. 17-22 pr. spadk.). Przepisy bowiem prawa spadkowego dopuszczają dziedziczenie przez tę samą osobę jednej części spadku na podstawie ustawy, a innej części na podstawie testamentu (art. 30 § 2 pr. spadk.). Z przytoczonych przepisów prawa spadkowego w związku z przepisami przejściowymi ustawy wynika, że gdy tylko jeden spadkobierca testamentowy zachował prawo dziedziczenia, to dziedziczy on - pomimo braku przesłanek do przyrostu z art. 109 pr. spadk. - również zwolniony udział, jeżeli jest zstępnym (przysposobionym), małżonkiem lub krewnym spadkobiercy wymienionym w art. 18 i 19 pr. spadk. W takiej sytuacji jest on powołany do spadku bez względu na linię, do której należy, gdyż innych wyprzedzających go nie ma. Nie wchodzą w grę inni krewni (małżonek), choćby należeli do linii najbliższej i mieli kwalifikacje określone w art. 24 ustawy, skoro w chwili otwarcia spadku spadkobiercami w ogóle nie byli i nie mogą się nimi stać z chwilą wejścia w życie ustawy.Gdyby prawo dziedziczenia zachowało dwu lub więcej spadkobierców testamentowych, którzy są zarazem krewnymi wymienionymi w art. 16 pr. spadk. lub jeden z nich jest małżonkiem, to o tym, komu z nich i w jakim stosunku przypada zwolniony udział (w braku przesłanek do przyrostu), decydują zasady kolejności ustanowione w art. 17-22 pr. spadk.Wobec powyższego zwolniony udział(y) przypada Państwu: 1) w wypadku wygaśnięcia prawa dziedziczenia wszystkich spadkobierców testamentowych; 2) w razie wygaśnięcia prawa dziedziczenia tylko jednego lub więcej spadkobierców testamentowych przy jednoczesnym zachowaniu tego prawa przez pozostałych, zwolniony udział(y) przypada Państwu tylko wówczas, gdy brak przesłanek do przyrostu z art. 109 pr. spadk. i nikt z zachowujących prawo dziedziczenia nie jest powołany z ustawy do zwolnionego(nych) udziału. Dla ilustracji przykład:Po spadkodawcy N przypadł spadek z testamentu A, B, C, D po 1/4. Utracili prawo dziedziczenia A i B, a zachowali C - syn spadkodawcy, i D - brat spadkodawcy. Zwolnione udziały przypadają C i D po równej części, jeżeli zachodzą warunki przyrostu z art. 109 pr. spadk., a w braku tych warunków tylko C, który w dziedziczeniu ustawowym wyprzedza D. Gdyby w braku warunków do przyrostu C i D byli krewnymi należącymi do tej samej linii, to zwolnione udziały przypadłyby im obu, gdyby zaś C nie był krewnym, a D był bratem spadkodawcy, to udziały przypadłyby D. Gdyby zarówno C, jak i D nie byli krewnymi z art. 16 pr. spadk. ani też żaden z nich nie był małżonkiem (art. 22 pr. spadk.) spadkodawcy i nie wchodził w grę przyrost, to udziały przypadają Państwu.W sytuacji trzeciej (c), gdy miało miejsce co do części spadku dziedziczenie ustawowe, a co do części testamentowe (art. 15 § 1 pr. spadk.), obowiązują następujące zasady:Udział zwolniony przez jednego lub więcej spadkobierców ustawowych przypada w świetle powyższych rozważań temu (tym) spadkobiercy ustawowemu, który zachował prawo dziedziczenia. Udział natomiast opróżniony przez spadkobiercę(ców) testamentowego przypada temu (tym), który zachował prawo dziedziczenia, jeżeli zachodzą przesłanki przyrostu z art. 109 pr. spadk., a w braku tych przesłanek temu (tym) spadkobiercy ustawowemu, który zachował prawo dziedziczenia.Zdarzyć się może, że ten sam spadkobierca zachowujący prawo dziedziczenia występuje zarówno w grupie ustawowej, jak i w grupie testamentowej. Gdyby był krewnym z tej samej linii, a nie znajdował się w grupie ustawowej, znaczyłoby to, że odrzucił spadek z ustawy. Odrzucenia tego ustawa nie przekreśla.Gdyby wszyscy dotychczasowi spadkobiercy ustawowi nie zachowali prawa dziedziczenia, zwolnione udziały przypadają Państwu. Odwrotnie, gdyby wszyscy dotychczasowi spadkobiercy testamentowi utracili prawo dziedziczenia, zwolnione przez nich udziały przypadają temu (tym) spadkobiercy ustawowemu, który zachował prawo dziedziczenia, jest to bowiem zgodne z zasadami prawa spadkowego. Państwo wchodzi w rachubę wówczas, gdy zarazem nikt z ustawowych spadkobierców nie zachował prawa dziedziczenia.Wobec powyższego na pytanie drugie Sądu Wojewódzkiego uzasadniona jest odpowiedź o treści przytoczonej w sentencji uchwały.W niniejszej uchwale pominięto zagadnienie, czy i w jakich okolicznościach do spadków otwartych przed wejściem w życie ustawy stosuje się art. 6 ust. 2. Zagadnienie to nie jest objęte pytaniami, a ilekroć w udzielonej odpowiedzi jest mowa o tym, że zwolniony udział "przypada Państwu", rozumieć należy przez to dziedziczenie z mocy art. 6 ust. 1 ustawy.III.Sprawdzenie stosunków dziedziczenia gospodarstwa rolnego, istniejących w dniu wejścia w życie ustawy, pod względem zgodności z przepisami przejściowymi ustawy może być aktualne zarówno w trybie niespornym, jak i w trybie spornym.Jeżeli dotychczas co do spadku obejmującego gospodarstwo rolne i otwartego przed dniem wejścia w życie ustawy nie wydano postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku, a wniosek o stwierdzenie został lub zostanie zgłoszony, to zgodnie z obowiązującymi przepisami postępowania spadkowego właściwy jest tryb niesporny. Postanowienie sądu w takim wypadku powinno po pierwsze stwierdzać, komu przypadł spadek w chwili otwarcia spadku i w jakich częściach, a następnie, kto z tych spadkobierców zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego i komu - według zasad wyżej pod I i II omówionych - przypadł zwolniony udział w gospodarstwie rolnym.Jeżeli nastąpiło już stwierdzenie praw do spadku przed dniem wejścia w życie ustawy, każdy zainteresowany, uprawniony do zgłoszenia wniosku o stwierdzenie praw do spadku, może zgłosić wniosek o "uzupełnienie" wydanego postanowienia, a mianowicie o stwierdzenie, czy i kto ze spadkobierców wymienionych w dotychczasowym postanowieniu zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego i komu przypadł zwolniony udział (udziały). Również i w tym wypadku właściwy jest tryb niesporny, z istoty bowiem rzeczy, bez potrzeby wyraźnego w tym względzie przepisu, wynika, że kwestia, czy i kto zachował prawo dziedziczenia i komu przypada zwolniony udział, jest integralną częścią postępowania o stwierdzenie praw do spadku.To samo dotyczy sytuacji, gdy zgłoszony został wniosek o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne. W takim wypadku sąd w toku postępowania działowego wydaje postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku lub uzupełnia dotychczasowe postanowienia (art. 141 § 3 post. spadk.).Spadkobierca, który stosownie do przepisu art. 24 ustawy zachował prawo dziedziczenia, a nie jest w posiadaniu gospodarstwa rolnego lub należnej mu - stosownie do zasad prawa spadkowego i art. 24 ustawy - części, może wystąpić z powództwem o wydanie gospodarstwa spadkowego przeciwko osobie, która rości sobie niesłusznie zachowane prawa dziedziczenia (art. 69 § 1 pr. spadk.). Wówczas w tym postępowaniu nastąpi ustalenie, kto ze stron jest spadkobiercą gospodarstwa rolnego i kto z nich i w jakim stosunku zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Wytoczeniu powództwa z art. 69 § 1 pr. spadk. nie stoi na przeszkodzie wydane na korzyść pozwanego przed wejściem w życie ustawy postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku. Gdyby natomiast to postanowienie zostało po wejściu w życie ustawy uzupełnione stosownie do przepisów przejściowych ustawy lub dopiero po wejściu w życie ustawy stwierdzono prawa do spadku, to wówczas wchodziłoby w grę powództwo z art. 70 pr. spadk., a nie z art. 69 pr. spadk.Zagadnienie zachowania prawa dziedziczenia może być aktualne również w innych procesach jako kwestia prejudycjalna. W takich wypadkach sąd procesowy będzie mógł rozstrzygnąć tę kwestię, chyba że zachodzą przeszkody z art. 46 pr. spadk.Po tych rozważaniach odpowiedź na pytanie trzecie Sądu Wojewódzkiego powinna, zdaniem Sądu Najwyższego, stwierdzać, że ustalenie, kto ze spadkobierców zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 24 ust. 2 i 3) ze skutkami takimi, jakie prawo spadkowe przywiązuje do stwierdzenia praw do spadku, może być dokonane tylko w trybie niespornym uregulowanym w art. 69 i nast. post. spadk. lub w procesie z art. 70 pr. spadk. W innym postępowaniu wspomniane ustalenie może stanowić zagadnienie prejudycjalne, które będzie w tym postępowaniu rozstrzygnięte, jeżeli nie zachodzi przeszkoda z art. 46 pr. spadk., i tylko ze skutkiem między stronami.