III CZP 20/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: S. Gross, W. Markowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Kazimiery B. o zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego postanowieniem z dnia 26 stycznia 1970 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w razie otwarcia spadku w roku 1958 udział spadkobiercy testamentowego, który nie zachował prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, ulega dziedziczeniu tylko przez drugiego ze spadkobierców testamentowych, czy też również i przez spadkobierców powołanych do dziedziczenia z ustawy, którzy zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Jeżeli jeden z kilku spadkobierców powołanych do spadku w testamencie nie zachował prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r., to udział tego spadkobiercy w gospodarstwie rolnym przypada pozostałym spadkobiercom testamentowym tylko wtedy, gdy zachodzą ku temu przesłanki określone w art. 109 prawa spadkowego z 1946 r., w przeciwnym zaś wypadku wymieniony udział przypada tym spośród spadkobierców ustawowych, którzy odpowiadają warunkom wymaganym do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Uzasadnienie faktyczneW toku postępowania działowego Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 30.IX.1969 r., uzupełniającym postanowienie z dnia 28.XI.1959 r. Ns 170/59, stwierdził, że prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku po Mariannie M., zmarłej dnia 18.IV.1958 r., zachowali: córka spadkodawczyni Kazimiera B. w 11/16 częściach (w tym w połowie z mocy testamentu oraz w 3/16 częściach z mocy ustawy), syn Stanisław M. w 3/16 częściach oraz mąż Władysław M. w 2/16 częściach - z wyłączeniem jednak gospodarstwa rolnego objętego wspólnością ustawową, co do którego prawo dziedziczenia zachowują: Kazimiera B. w 3/4 częściach i Stanisław M. w 1/4 części. Sąd ustalił, że na mocy testamentu prawa do spadku po Mariannie M. nabyły jej córki Kazimiera B. oraz Marianna K., każda po połowie. Kazimiera B. odpowiada warunkom przewidzianym do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, natomiast nie odpowiada tym warunkom Marianna K., wobec czego - zdaniem Sądu Powiatowego - jej udział w gospodarstwie rolnym przysługujący z mocy testamentu przypada tym ustawowym spadkobiercom spadkodawczyni, którzy odpowiadają warunkom uzasadniającym dziedziczenie gospodarstwa rolnego. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia Sąd Powiatowy wskazał przepisy art. 926 § 3 i 1065 k.c., wyjaśniając jednocześnie, że w sprawie niniejszej nie wchodzi w rachubę przepis art. 965 k.c. dlatego, że przyrost może mieć miejsce tylko wtedy, gdy do większej części "przyrasta" część mniejsza, a nie wtedy, gdy powołanymi do dziedziczenia w testamencie są tylko dwie osoby, i to po połowie.Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji Kazimiery B. Sąd Wojewódzki, działając na podstawie art. 391 k.p.c., przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w komparycji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Artykuł LI przep. wprow. k.c. statuuje podstawową zasadę prawa międzyczasowego, według której do spraw spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy. Jednakże do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego stosuje się - w myśl art. LV § 1 przep. wprow. k.c. - przepisy tego kodeksu. Wyjątkiem od reguły wyrażonej w ostatnio wymienionym przepisie jest art. LVI przep. wprow. k.c., który określa warunki zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. Warunki te dotyczą zarówno spadkobierców dziedziczących z ustawy, jak spadkobierców powołanych do dziedziczenia na podstawie testamentu. Przepisy wprowadzające k.c. nie zawierają odrębnego unormowania sytuacji, gdy niektórzy ze spadkobierców testamentowych powołanych do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. i żyjących w tym dniu nie odpowiadają warunkom wymaganym przez art. LVI k.c. do zachowania prawa dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego. Z tego względu zgodnie z dyspozycją art. LV § 1 przep. wprow. k.c., rozwiązania tej kwestii należy szukać w przepisie art. 1065 k.c., który - w braku szczególnego unormowania w tym zakresie w przepisach wprowadzających k.c. - odnosi się również do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r.Według art. 1065 k.c. gospodarstwo rolne, które zostało przeznaczone w testamencie osobie nie odpowiadającej warunkom wymaganym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego (a w stosunku do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r. - warunkom przewidzianym w art. LVI przep. wprow. k.c.), dziedziczą spadkobiercy ustawowi. Oczywiście chodzi tu o takich spadkobierców ustawowych, którzy odpowiadają szczególnym warunkom dotyczącym dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Art. 1065 k.c. wyraża zasadę ogólną, nie normuje natomiast kwestii szczegółowych, jakie się wyłaniają wówczas, gdy tylko niektórzy z powołanych w testamencie spadkobierców spełniają szczególne warunki dziedziczenia gospodarstwa rolnego, inni zaś spadkobiercy nie odpowiadają tym warunkom. W kwestiach tych zatem - zgodnie z dyspozycją art. 1058 k.c. - mają zastosowanie powszechnie obowiązujące przepisy prawa spadkowego, tj. przepisy tytułów I-IX księgi czwartej k.c., a zwłaszcza przepisy art. 926 § 3 i 965. Przepisy te jednak można, według reguły wyrażonej w art. LI przep. wprow. k.c., stosować do spadków otwartych w czasie obowiązywania kodeksu cywilnego. Skoro zaś w niniejszej sprawie otwarcie spadku miało miejsce w czasie obowiązywania prawa spadkowego z 1946 r., to w poruszonych kwestiach, nie unormowanych w sposób szczególny w przepisach o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, stosuje się - w myśl art. LV § 2 przep. wprow. k.c. - przepisy prawa spadkowego.Tak więc trafny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego wyrażony w uzasadnieniu przedstawionego Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego, że rozstrzygnięcie kwestii przyrostu udziału w gospodarstwie rolnym tej spadkobierczyni testamentowej, która nie zachowała prawa dziedziczenia, do udziału jej współspadkobierczyni testamentowej zachowującej prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, powinno się opierać na przepisach prawa spadkowego z 1946 r., obowiązującego w chwili otwarcia spadku, a nie na przepisach kodeksu cywilnego, jak to błędnie przyjął Sąd Powiatowy. Prawidłowe zastosowanie obowiązujących reguł prawa międzyczasowego jest szczególnie istotne w kwestii przyrostu, dotyczący bowiem tej materii art. 109 pr. spadk. różni się od obowiązującego obecnie art. 965 k.c.Przyjęta przez Sąd Powiatowy wykładnia art. 965 k.c. nie została objęta zagadnieniem prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu przez Sąd Wojewódzki. Dlatego też tylko ubocznie należy zauważyć, że ani art. 965 k.c., ani też poprzednio obowiązujący art. 109 pr. spadk. nie dają żadnej podstawy do twierdzenia, iż przyrost nie jest dopuszczalny w wypadku, gdy spadkodawca powołał do dziedziczenia tylko dwóch spadkobierców w częściach równych (po połowie). Jeżeli dosłowna treść testamentu nasuwa wątpliwości co do intencji testatora w kwestii przyrostu, to sąd powinien dokonać wykładni testamentu w sposób zapewniający możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy (art. 948 k.c., a w stosunku do spadków otwartych w czasie od 1 stycznia 1947 r. do 31 grudnia 1964 r. - art. 95-96 pr. spadk.).