III CR 327/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, J. Pomorski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jana B. o stwierdzenie praw do spadku po Franciszce B., na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości na postanowienie Sądu Powiatowego w Starachowicach z dnia 23 kwietnia 1964 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Starachowicach do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneJan B. wystąpił w dniu 28.XII.1963 r. z wnioskiem o stwierdzenie praw do spadku po matce Franciszce B., zmarłej 23.IV.1962 r., wyjaśniając, że pozostały po niej majątek odziedziczyli: synowie Jan i Józef oraz córki Władysława, zamężna C., i Helena, zamężna P. Powołując się na prawomocne postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku wnioskodawca twierdził, że w związku z nową ustawą o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych z dnia 29.VI.1963 r. zachodzi konieczność ponownego stwierdzenia praw spadkowych po spadkodawczyni według zasad tej ustawy.Postanowieniem z dnia 23.IV.1964 r. Sąd Powiatowy w Starachowicach - Wydział Zamiejscowy w Iłży odrzucił wniosek, uzasadniając swe stanowisko tym, że skoro w sprawie o stwierdzenie praw do spadku jedynym spadkobiercą z mocy testamentu zastała uznana Władysława C., to zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 29.VI.1963 r. i uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 3.II.1964 r. III CO 72/63 (OSNCP nr 4 z 1964 r., poz. 67) nie może ona być pozbawiona praw wynikających z tego testamentu. Powyższe postanowienie nie zostało zaskarżone i uprawomocniło się.Prawomocne orzeczenie Sądu Powiatowego z dnia 23.IV.1964 r. zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, zarzucając naruszenie art. 218 § 1, 236 § 1 i 326 k.p.c. oraz art. 18 i 24 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168). Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z treści art. 24 ustawy z dnia 29.VI.1963 r. wynika, że istniejące w chwili wejścia w życie ustawy stosunki dotyczące dziedziczenia gospodarstw rolnych wchodzących w skład spadków otwartych przed dniem wejścia w życie ustawy, tak jak to ma miejsce w niniejszym wypadku, poddane zostały nowej reglamentacji prawnej. Prawo dziedziczenia takich gospodarstw rolnych, nabyte zgodnie z przepisami dotychczasowymi, podlega sprawdzeniu pod względem zgodności z przepisami ustawy dotyczącymi spadków otwartych po wejściu w życie ustawy.W uchwale z dnia 3.II.1964 r. III CO 72/63 (OSNCP nr 4 z 1964 r., poz. 67) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że użytego w art. 24 sformułowania: "prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego zachowują" nie można odnieść do daty otwarcia spadku, lecz należy ocenić, czy i kto z dotychczasowych spadkobierców zachował prawo dziedziczenia na podstawie stanu rzeczy istniejącego w chwili wejścia w życie ustawy (z modyfikacją przewidzianą w ust. 3 art. 24).W niniejszym wypadku zachodziła więc konieczność poczynienia dokładnych ustaleń, na podstawie których byłoby możliwe stwierdzenie, czy Władysława C., w świetle przepisów art. 24 powołanej ustawy, zachowała prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a tym samym prawo do wyłączenia pozostałych spadkobierców spadku po Franciszce B.Należy podkreślić przy tym, że przy ustalaniu tych danych, o których wyżej mowa, Sąd nie powinien poprzestać na zaświadczeniach załączonych do sprawy, gdyż nie zawierają one potrzebnych informacji. Celem poczynienia należytych ustaleń w tym względzie Sąd powinien przeprowadzić wszelkie dostępne dowody, a więc m.in. przesłuchać dokładnie uczestników w trybie art. 311 k.p.c., a także w miarę potrzeby zwrócić się do prezydium właściwej rady narodowej lub do innego organu o nadesłanie informacji co do faktów mogących mieć wpływ na zakres uprawnień spadkowych spadkobiercy testamentowego.Gdyby w wyniku wspomnianych dochodzeń okazało się, że powołana testamentem Władysława C. nie zachowała prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego dla braku warunku przewidzianego we art. 24 ustawy z 29.VI.1963 r. (Dz. U. Nr 28, poz. 168), a obecnie - po uchyleniu tej ustawy - warunku przewidzianego w art. LVI § 1 i 2 przep. wpr. k.c., to wówczas wymaga rozstrzygnięcia kwestia, komu przypada to gospodarstwo w drodze dziedziczenia.Zagadnienie to nie zostało wyraźnie unormowane ani w uchylonej ustawie z 29.VI.1963 r., ani w przepisach wprowadzających kodeks cywilny. Nie ulega jednak wątpliwości, że w takiej sytuacji - zgodnie z zasadą ogólną - w razie bezskuteczności lub nieważności powołania testamentowego następuje dziedziczenie z ustawy, przy czym za zachowujących prawo dziedziczenia należy uznać tych spadkobierców ustawowych, którzy odpowiadają jednemu z warunków przewidzianych poprzednio w art. 24 cyt. ustawy z 29.VI.1963 r., a po uchyleniu jej - w art. LVI przep. wpr. k.c.Z powyższych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Starachowicach do ponownego rozpoznania (art. 384 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n.).