III UZP 14/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Stypułkowska. Sędziowie SN: J. Myślicki, Z. Świeboda (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisława G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. o emeryturę rolniczą po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach postanowieniem z dnia 7 marca 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy przysługuje emerytura przewidziana w art. 70 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) osobom, które w 1980 r. przekazały nieodpłatnie aktem notarialnym gospodarstwo rolne na rzecz następcy z ustanowieniem dożywocia, jeżeli w 1983 r. nastąpiło zrzeczenie się dożywocia przez darczyńców?"podjął następującą uchwałę:Przewidziana w art. 70 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) emerytura nie przysługuje osobie, która po dniu 1 stycznia 1978 r. przekazała gospodarstwo rolne następcy w umowie zawartej w formie aktu notarialnego z zastrzeżeniem dożywocia także wówczas, gdy wymieniona osoba zrzekła się później ustanowionego na jej rzecz dożywocia. Uzasadnienie faktyczneStanisław i Helena G. aktem notarialnym z dnia 1.X.1980 r. darowali swemu synowi Michałowi G. gospodarstwo rolne o powierzchni 8,06 ha, położone we wsi J. Obdarowany ustanowił na rzecz darczyńców prawo dożywotniego i bezpłatnego: 1) używania domu mieszkalnego od strony wschodniej - pokoju, kuchni i przedpokoju, 2) użytkowania 50 arów w działce nr 19, 3) używania obory z przystawkami oraz korzystania z podwórza, sieni i strychu. Ponadto zobowiązał się do dożywotniego dostarczania paszy latem i zimą dla jednej krowy darczyńców, dostarczania rodzicom opału oraz wypłacania im miesięcznie kwoty 5.000 zł. W razie spadku wartości pieniądza obdarowany zobowiązał się wypłacić darczyńcom taką kwotę pieniędzy, która pozwoli im utrzymywać się na stopie życiowej, na jakiej obecnie żyją. Gdyby Michał G. nie spełniał ustalonych świadczeń pieniężnych, małżonkowie G. użytkować będą 1,5 ha ziemi. Wreszcie darczyńcy zobowiązali obdarowanego do dokonania spłat majątkowych na rzecz trzech córek po 100.000 zł każdej w oznaczonych terminach, które to spłaty Michał G. zobowiązał się uregulować.Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Radomiu decyzją z dnia 20.X.1983 r. nie uwzględnił wniosku Stanisława G. z dnia 2.VII.1983 r. o emeryturę rolniczą dlatego, że nie przekazał on gospodarstwa rolnego następcy nieodpłatnie.W dniu 18.XI.1983 r. Stanisław i Helena G. złożyli u notariusza oświadczenie, że zrzekają się nieodpłatnie następujących praw dożywotnio im przysługujących, a to: 1) użytkowania działki o powierzchni 20 arów, 2) utrzymywania przez obdarowanego ich krowy, dostarczania opału, 3) wypłacania im przez obdarowanego 5.000 zł i wszelkich dodatkowych obciążeń z tego wynikających, ponadto wnieśli odwołanie od decyzji organu rentowego.Rada Nadzorcza ZUS orzeczeniem z dnia 23.I.1984 r. zatwierdziła decyzję ZUS. Rada uznała, że fakt, iż Stanisław i Helena G. zrzekli się nieodpłatnie ustanowionych w akcie notarialnym na ich rzecz praw, nie zmienia charakteru umowy.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach, rozpoznając wniesione przez wnioskodawcę Stanisława G. odwołanie, powziął wątpliwość, którą jako zagadnienie prawne przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według art. 70 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) osobie, która po dniu 1 stycznia 1978 r. przekazała nieodpłatnie gospodarstwo rolne następcom w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego, przysługuje emerytura lub renta inwalidzka w myśl przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin. Powyższy przepis zamieszczony został w rozdziale pt. "Przepisy szczególne, przejściowe i końcowe". Jest on przepisem przejściowym, odnosi się bowiem do przekazania gospodarstwa rolnego następcy na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego w czasie obowiązywania ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), która to ustawa nie przewidywała przekazania gospodarstwa rolnego następcy w tej formie (art. 52 ust. 1).Obie ustawy (z 1977 r. i z 1982 r.) statuują przekazanie gospodarstwa rolnego następcy, co oznacza nieodpłatne przeniesienie na rzecz następcy posiadania oraz własności tego gospodarstwa, jeżeli rolnik jest jego właścicielem (art. 75 ust. 1 pkt 3 ustawy z 1977 r. oraz art. 2 pkt 6 ustawy z 1982 r.). Łączą więc one przeniesienie na rzecz następcy posiadania oraz własności gospodarstwa rolnego z nieodpłatnością. Te dwa elementy stanowią nierozerwalną całość. Podobnie kwestia ta uregulowana jest w powołanym art. 70.Otóż z przepisu art. 70 wynika, że przekazanie gospodarstwa rolnego następcy i brak ekwiwalentności za przekazane gospodarstwo powinno wynikać z tej samej umowy sporządzonej w formie aktu notarialnego. Gdyby w wyniku późniejszej czynności prawnej (np. wskutek zrzeczenia się przez uprawnionych) odpadła ekwiwalentność przekazania następcy gospodarstwa rolnego, to charakter tej umowy oceniany w chwili jej sporządzania nie uległby zmianie.Zgodnie z panującym w piśmiennictwie i orzecznictwie poglądem przekazanie gospodarstwa rolnego następcy nie jest nieodpłatne, jeżeli w umowie darowizny sporządzonej w formie aktu notarialnego rolnik przekazał gospodarstwo rolne następcy w zamian za ustanowienie dożywocia (OSNCP z 1981 r. z. 7, poz. 126). Stanowisko takie jest oczywiste, w umowie darowizny bowiem zobowiązywał się obdarowany do wzajemnych świadczeń. Nie byłoby zaś odpłatności, gdyby rolnik przekazujący gospodarstwo zachowywał tylko prawo do świadczeń określonych w art. 22 ustawy z dnia 27 października 1977 r. lub w art. 56 obecnie obowiązującej ustawy z 1982 r. Ponieważ art. 70 odsyła w przedmiocie emerytury lub renty inwalidzkiej do ustawy z 1977 r., przeto zakres prawa osoby przekazującej gospodarstwo rolne następcy do bezpłatnego użytkowania działki gruntu i innych świadczeń oceniać należy w świetle art. 22 ustawy z 1977 r.Tak więc chociaż dożywocie gaśnie, jeśli wszyscy uprawnieni zrzekają się go (art. 246 i art. 910 § 1 in fine k.c.), to jednak w rozważanym wypadku - stosownie do art. 70 - późniejsze zrzeczenie się dożywocia (tj. po zawarciu umowy) jest bez wpływu na powstanie prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej.W związku z zamieszczeniem w akcie notarialnym obowiązku spłat rodzinnych przez następcę ubocznego rozważenia wymaga charakter prawny takiej klauzuli. Otóż zastrzeżenie w umowie darowizny zobowiązania się obdarowanego do spłat rodzinnych stanowi polecenie określone w art. 893 k.c. Jakkolwiek polecenie nie czyni nikogo wierzycielem, bo nie powstaje przez jego ustanowienie żadne roszczenie na rzecz osób trzecich, to jednak sankcja znajduje się w rękach darczyńcy (art. 894 k.c.). Jeżeli darowizna została wykonana, darczyńca może wystąpić z powództwem z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia (art. 405 k.c.). Obdarowany zaś może zwolnić się od obowiązku wypełnienia polecenia przez wydanie przedmiotu darowizny w naturze w takim stanie, w jakim przedmiot ten się znajduje (art. 895 k.c.).Z tego punktu widzenia można zatem stwierdzić, że przekazanie gospodarstwa rolnego nie następuje nieodpłatnie.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.