III CZP 14/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Żyznowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Olejniczak, T. Miłkowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Edwarda S. przeciwko Przedsiębiorstwu Obrotu Produktami Naftowymi "CPN" w K. o uznanie rozwiązania umowy za bezskuteczną i odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 16 lutego 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w umowie agencyjnej zawartej między Przedsiębiorstwem Obrotu Produktami Naftowymi CPN a innymi osobami fizycznymi zobowiązanymi do prowadzenia sprzedaży produktów naftowych dopuszczalne jest ustalenie krótszego okresu wypowiedzenia umowy niż określony w art. 763 kodeksu cywilnego?"podjął następującą uchwałę:Przepis art. 763 k.c. nie wyłącza możliwości umownego skrócenia terminu wypowiedzenia umowy agencyjnej. Uzasadnienie faktyczneStosownie do zawartej przez strony dnia 14.I.1982 r. "umowy ajencyjnej" powód prowadził sprzedaż towarów oraz wykonywał inne obowiązki określone w tej umowie. Szczegółowy zakres uprawnień i obowiązków stron został zamieszczony w załączniku nr 1, stanowiącym integralną część umowy. Paragraf 26 tego załącznika stanowi, że zawarta umowa nie nadaje agentowi uprawnień wynikających ze stosunku pracy. Mają natomiast do niej zastosowanie - w zakresie nie unormowanym umową - odpowiednie przepisy kodeksu cywilnego.Stosownie zaś do § 28 umowa zostaje zawarta na czas nie określony. Rozwiązanie jej może nastąpić za zgodą stron w każdym czasie lub z zachowaniem miesięcznego okresu wypowiedzenia ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego.Powód domagał się przywrócenia go do pracy na stanowisku agenta stacji benzynowej i zasądzenia od pozwanej Centrali Produktów Naftowych odszkodowania za czas pozostawania bez pracy, poczynając od dnia 19.III.1983 r., ponieważ do dnia 18.III. tego roku pobierał zasiłek chorobowy.Sąd Rejonowy w Krakowie wyrokiem z dnia 23.IX.1983 r. oddalił powództwo; przytaczając w uzasadnieniu tego orzeczenia m.in. następujące ustalenia:Strona pozwana była do dnia 25.I.1983 r. jednostką zmilitaryzowaną. Powód chorował od września 1982 r. Po trzech miesiącach jego nieobecności z powodu choroby strona pozwana, korzystając z uprawnień wynikających z art. 189 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony (tekst jedn.: Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111), pismem z dnia 29.XII.1982 r. rozwiązała z powodem umowę ajencyjną z zachowaniem jednomiesięcznego okresu wypowiedzenia ze skutkiem na dzień 31.I.1983 r. Ponieważ powód twierdził, że pismo z dnia 29.XII.1982 r. otrzymał dopiero dnia 3.I.1983 r. ostateczny termin rozwiązania umowy ustalony został na dzień 28.II.1983 r. Do tej daty powód pobierał wynagrodzenie, a zasiłek chorobowy do dnia 18.III.1983 r. Sąd stwierdził, że brak było podstaw do rozwiązania z powodem umowy. Wysokość zaś należnego powodowi z tego tytułu odszkodowania byłaby równa kwocie jednomiesięcznego wynagrodzenia, skoro zaś powód otrzymał także kwotę, dalsze jego żądanie podlega oddaleniu.W rewizji opartej na podstawach określonych w art. 368 pkt 1, 3 i 4 k.p.c., powód domagał się dopuszczenia go do pracy na stanowisku agenta i zasądzenia kwoty po 7.516 zł miesięcznie za cały okres pozostawania bez pracy, poczynając od dnia 19.III.1983 r.W odpowiedzi na rewizję pozwane Przedsiębiorstwo wnosiło o jej oddalenie i zasądzenie kosztów.Przy rozpoznawaniu rewizji powoda Sąd Wojewódzki powziął wątpliwość, czy strony wobec brzmienia art. 763 k.c. mogły skutecznie określić w umowie termin wypowiedzenia na jeden miesiąc, i przedstawił wymienione na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneRozpoznając powyższe zagadnienie, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Treścią wiążącej strony umowy (nazwanej ajencyjną) jest przejęcie zobowiązania przez powoda (i wymienione w umowie inne osoby) do prowadzenia w stacji benzynowej sprzedaży towarów na rachunek i w imieniu dającego zlecenie pozwanego Przedsiębiorstwa. Osoby prowadzące stację otrzymują wynagrodzenie ustalone w umowie w formie prowizji. Ponoszą one odpowiedzialność za szkody wyrządzone osobom trzecim w związku z wykonywaniem tej umowy, a także odpowiedzialność za wszelkie niedobory powierzonych im składników majątkowych, z wyjątkiem niedoborów nadzwyczajnych spowodowanych zdarzeniami losowymi (siłą wyższą).Powyższa umowa została zawarta na czas nie określony i stosownie do § 28 rozwiązanie jej może nastąpić za zgodą stron w każdym czasie lub z zachowaniem miesięcznego okresu wypowiedzenia ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego. Ponadto umowa przewiduje możliwość natychmiastowego rozwiązania umowy bez odszkodowania przez dającego zlecenie w ściśle określonych umownie (§ 5) wypadkach.Kwalifikacja prawna tej umowy przyjęta przez Sąd Wojewódzki (pomimo rozbieżności w nazewnictwie) nie nasuwa wątpliwości. Wzajemne prawa i obowiązki stron unormowane są tak jak w umowie agencyjnej (art. 758 i nast. k.c.). Zwraca jednak uwagę, co trafnie podniósł Sąd Wojewódzki, zastrzeżenie jednomiesięcznego terminu wypowiedzenia umowy, a więc w sposób odbiegający od treści art. 763 k.c. Na tym tle zrodziło się zagadnienie charakteru prawnego postanowienia art. 763 k.c. i możliwości skracania trzymiesięcznego terminu wypowiedzenia umowy agencyjnej.W ramach istniejącego podziału na normy iuris cogentis i iuris dispositivi sama treść niektórych przepisów przesądza o ich charakterze (np. art. 586 § 3 zdanie pierwsze k.c. i art. 726 in fine k.c.). Jednakże redakcja szeregu przepisów, do których należy i art. 763 k.c., nie zawiera wyraźnej lub żadnej wskazówki co do granic pozostawionej stronom swobody w ustaleniu treści stosunku prawnego. Wówczas ustalenie charakteru określonej normy jest kwestią wykładni.Na wstępie tej wykładni niezbędne wydaje się podkreślenie, że autonomia woli stron, której pochodną jest zasada swobody umów, stanowi jedną z wiodących zasad prawa cywilnego. Wprawdzie kodeks cywilny nie zawiera tak sformułowanego przepisu, to jednak u jego podstaw w zakresie unormowania całości przepisów prawa zobowiązań leży założenie swobodnego kształtowania przez kontrahentów treści ich stosunku prawnego.Charakter bezwzględnie obowiązujący mają przepisy prawa zobowiązaniowego tylko w sprawach, w których interes społeczny przemawia za ukształtowaniem stosunku w określony sposób. Umowa agencyjna przejęta z kodeksu handlowego (art. 568-580 k.h.) została uregulowana w kodeksie cywilnym jako szczególna odmiana pośrednictwa. Zabieg ten nie ograniczał się tylko do wcielenia do kodeksu cywilnego dotychczasowych przepisów kodeksu handlowego traktujących o umowie agencyjnej. Nastąpiło bowiem dostosowanie norm prawnych do zmienionych warunków społeczno-gospodarczych, charakteru i potrzeb obrotu cywilnoprawnego oraz celu tych umów. Wywoływało to potrzebę innego niż poprzednio określenia essentiale negotii.Umowa agencyjna w świetle przepisów kodeksu cywilnego jest umową odpłatną, a obowiązków agenta może podjąć się każda osoba fizyczna lub prawna. Odnośnie do wypowiedzenia tej umowy art. 579 kodeksu handlowego stanowił, że umowa agencyjna zawarta na czas nie oznaczony może być wypowiedziana na trzy miesiące. Okres wypowiedzenia musi się kończyć ostatniego dnia miesiąca kalendarzowego (ius cogens). Tak określony termin wypowiedzenia pozostawał - jak to trafnie podniesiono w piśmiennictwie - w związku ze sposobem obliczania i wypłaty należności agenta, unormowanymi w art. 578 k.h. Na gruncie zaś przepisów kodeksu cywilnego, przyznających pierwszeństwo umowie przed taryfą co do należnej agentowi prowizji (art. 761 k.c.), dyspozytywny charakter tych przepisów nie może budzić wątpliwości.Przytoczone bezsporne stwierdzenia prowadzą w drodze wykładni historycznej do wniosku, że art. 763 k.c. w całości jest przepisem o charakterze iuris dispositivi. Brak jest także podstaw do wprowadzenia normatywnych elementów o charakterze bezwzględnym na obszar systemu praw względnych z uwagi na interes społeczny lub potrzebę bardziej skutecznej ochrony interesów kontrahentów tej umowy. Kontrahenci ci mają pełną swobodę co do tego, czy chcą w ogóle zawierać umowę. Zawarta zaś umowa agencyjna, zakładająca zawsze odpłatną prowizję za świadczenie usług, jest umową przysparzającą korzyści dla obu stron, a więc dla dającego zlecenie i agenta. Istotny w jej realizacji jest obowiązek lojalności ze strony agenta i przestrzeganie w każdej sytuacji interesów dającego zlecenie.Zasada swobody zawierania umów pozwala wprowadzić zmiany do uregulowań kodeksowych w kierunku zmniejszenia lub powiększenia określonych w kodeksie uprawnień i obowiązków stron w celu optymalnego spełnienia jej funkcji, spośród których dominującymi są poprawa wyników ekonomicznych i sprawności oraz jakości świadczonych usług. Umowa agencyjna jako szczególna odmiana pośrednictwa objęta jest ramami gospodarki planowej. W obecnym układzie stosunków społeczno-gospodarczych następuje ograniczenie różnorodnych form reglamentacji, a wzrasta znaczenie umów cywilnoprawnych także w obrocie pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej. A zatem zasada swobody zawierania umów zyskuje i w tym zakresie na znaczeniu, jako jedno z narzędzi reformy gospodarczej.Udzielając pozytywnej odpowiedzi w sprawie możliwości skrócenia w umowie agencyjnej określonego w art. 763 k.c. terminu wypowiedzenia umowy, Sąd Najwyższy miał na uwadze i dotychczasowe orzecznictwo. Skłania się ono - zgodnie z podkreślaną zasadą despozytywności przepisów prawa zobowiązaniowego - do pozostawienia kontrahentom swobody w ustaleniu treści stosunku prawnego. Znalazło to m.in. wyraz w uzasadnieniu wyroku z dnia 2.X.1969 r. I PR 246/69 (OSNCP z 1970 r. z 7-8, poz. 138), stwierdzającym, "że kodeks cywilny nadaje umowie agencyjnej szeroki zakres, a charakter względnie obowiązujący przepisów o umowie agencyjnej pozwala na szeroką dyspozycję stron a zakresie kształtowania wzajemnych stosunków".Podkreślając zasadę swobody zawierania umów, należy jednocześnie zastrzec, że nie oznacza ona nieograniczonej woli kontrahentów. Swoboda ta w dziedzinie zobowiązań doznaje ograniczeń ustanowionych w art. 58 k.c., a zawarte w umowie agencyjnej postanowienia umowne co do jej wypowiedzenia podlegają w każdym konkretnym wypadku ocenie z punktu widzenia zasad współżycia społecznego (art. 5 k.c.).