III CZP 22/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Majorowicz. Sędziowie SN: M. Sychowicz (sprawozdawca), T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Antoniego G. o określenie sposobu użytkowania współwłasności po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 7 lutego 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy wobec zmian wprowadzonych do kodeksu cywilnego ustawą z dnia 26 marca 1982 r. liberalizujących warunki dopuszczalności podziału gospodarstw rolnych zachowały swoją aktualność wytyczne z dnia 28 września 1961 r. (III CO 33/62) ogłoszone w OSNCP 1964 r. poz. 22, w świetle których niedopuszczalny jest podział gospodarstw rolnych do użytkowania?"udzielił następującej odpowiedzi:Wytyczne w sprawie stosowania przepisów art. 78, art. 82-85 i art. 90 prawa rzeczowego zawarte w uchwale Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1963 r. III CO 33/62 (OSNCP z 1964 r. z. 2, poz. 22), w świetle których niedopuszczalny jest podział gospodarstwa rolnego do użytkowania (quoad usum), zachowały aktualność także po wejściu w życie ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81).Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 4.X.1983 r. Sąd Rejonowy w Sokółce dokonał podziału użytkowania pomiędzy współwłaścicielami nieruchomości oznaczonej jako działka nr 1126 o powierzchni 0,61 ha położonej we wsi K. oraz znajdujących się na niej zabudowań.Przy rozpoznawaniu rewizji wnioskodawcy od wymienionego postanowienia powstało zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które Sąd Wojewódzki w Białymstoku przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 391 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak wynika z wytycznych w sprawie stosowania przepisów art. 78, art. 82-85 i art. 90 prawa rzeczowego zawartych w uchwale Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 28.IX.1963 r. III CO 33/62 (OSNCP z 1964 r., z. 2, poz. 22), stanęły one na stanowisku niedopuszczalności podziału gospodarstw rolnych do użytkowania (quoad usum) ze względu na interes społeczno-gospodarczy. Wskazując na obowiązujące wówczas przepisy (art. 95 § 2 prawa rzeczowego oraz art. 35 § 1 dekretu o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego i art. 147 § 1 dekretu o postępowaniu spadkowym), nakazujące przestrzeganie przy podziale gospodarstw rolnych interesu społeczno-gospodarczego, Sąd Najwyższy uznał, iż nie mogą one, aczkolwiek bezpośrednio stosują się do zniesienia współwłasności i działu spadku, tak jak i przepisy ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168), stanowiącej ostatni wyraz polityki Państwa w tym zakresie, pozostać bez wpływu na dopuszczalność podziału gospodarstw rolnych quoad usum, gdyż w drodze takiego podziału powstają także nowe jednostki gospodarcze, z punktu widzenia ekonomicznego zaś - a ten punkt jest w danym wypadku rozstrzygający - nie ma istotnego znaczenia, na jakiej podstawie prawnej następuje utworzenie nowego gospodarstwa rolnego. Inna wykładnia prowadziłaby w sposób oczywisty do obchodzenia przepisów o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych.Co więcej - według wytycznych - w wypadku podziału gospodarstwa rolnego quoad usum interes społeczno-gospodarczy wyraża się nie tylko w przestrzeganiu przepisów dotyczących ograniczenia podziału gospodarstw rolnych. Z punktu widzenia polityki rolnej Państwa ma znaczenie także to, że w wyniku podziału quoad usum powstaje stan tymczasowy, który nie sprzyja prawidłowej gospodarce, np. w zakresie inwestycji. Dlatego przeciwdziałanie tymczasowym podziałom odpowiada nie tylko ogólnemu interesowi społeczno-gospodarczemu, lecz także indywidualnemu interesowi poszczególnych rolników.Wytyczne, jakkolwiek dotyczą wykładni uchylonych przez art. III pkt 3 przepisów wprowadzających kodeks cywilny art. 78, art. 82-85 i art. 90 prawa rzeczowego, nie straciły w niczym na aktualności również po wejściu w życie kodeksu cywilnego, a to wobec przyjęcia w kodeksie cywilnym podobnych rozwiązań jak w przepisach uchylonych (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 4.II.1967 r. III CZP 110/66 - OSNCP z 1967 r. z. 7-8, poz. 122). Z tych samych względów - co nie ulegało nigdy wątpliwości - zmiana niektórych przepisów kodeksu cywilnego dokonana ustawą z dnia 26 października 1971 r. zmieniająca ustawę kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252) nie spowodowała dezaktualizacji wytycznych.Ustawa z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) wprowadziła ważne zmiany w zakresie indywidualnej gospodarki rolnej. Trzy zasadnicze kierunki tych zmian to: 1) prawne określenie pozycji indywidualnych gospodarstw rolnych w systemie społeczno-gospodarczym kraju, 2) rozluźnienie obowiązujących dotąd ograniczeń w szeroko rozumianym obrocie nieruchomościami rolnymi i 3) uproszczenie zasad dziedziczenia gospodarstw rolnych.Zmiany te są wyrazem obecnej polityki rolnej Państwa, której zasady zostały potwierdzone w nowym brzmieniu art. 15 pkt 3 Konstytucji PRL, nadanym przez ustawę z dnia 20 lipca 1983 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 39, poz. 175). Sprowadzają się one przede wszystkim do uznania indywidualnych rodzinnych gospodarstw rolnych pracujących chłopów za trwały i równoprawny element gospodarki kraju.Zmiany wprowadzone ustawą z dnia 26 marca 1982 r. zmierzają do umocnienia pozycji indywidualnych gospodarstw rolnych jako ważnych w obecnej rzeczywistości jednostek towarowej produkcji rolnej. Temu celowi służą w szczególności zmiany ułatwiające przenoszenie własności nieruchomości rolnych, znoszenie współwłasności takich nieruchomości oraz dział spadku, w skład którego wchodzi gospodarstwo rolne, także w sytuacji, gdy w wyniku tych czynności dochodzi do podziału gospodarstwa rolnego (art. 163 k.c. w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 5 ustawy z dnia 26 marca 1982 r., który to przepis na podstawie art. 213 k.c. ma zastosowanie do zniesienia współwłasności nieruchomości rolnych i na podstawie art. 1070 k.c. w związku z art. 213 k.c. - odpowiednio do działu spadku, w skład którego wchodzi gospodarstwo rolne).Przyjęte obecnie w art. 163 § 1 k.c. rozwiązanie nie uzależnia możliwości podziału gospodarstwa rolnego od kryteriów obszarowych po obu stronach, tj. zbywcy i nabywcy, ani od innych szczegółowo określonych w ustawie kryteriów, jak to było dotychczas, lecz dopuszczalność podziału uzależnia od tego, czy nabywana nieruchomość rolna lub jej część bądź sama przez się, bądź wraz z nieruchomościami stanowiącymi już własność nabywcy lub wraz z obszarem odpowiadającym jego udziałowi we współwłasności utworzy gospodarstwo rolne, zdolne do towarowej produkcji rolnej. Unormowanie to z jednej strony oznacza odstąpienie od dotychczas obowiązującej, nadmiernie krępującej rolników, reglamentacji podziału gospodarstw rolnych i uzależnienie dopuszczalności takiego podziału wyłącznie od kryterium ekonomicznego, jakim jest zdolność do towarowej produkcji rolnej gospodarstwa rolnego utworzonego w wyniku podziału nieruchomości rolnej przez nabywcę jej części, ale z drugiej strony oznacza także utrzymanie zasady wyłączającej swobodny, zupełnie dowolny podział gospodarstw rolnych. Wprowadzone zmiany nie sięgają zatem tak daleko, by prowadziły do całkowitej rezygnacji z ograniczeń obowiązujących przy podziale gospodarstw rolnych, co jest zrozumiałe ze względu na to, że prawidłowa struktura gospodarstw rolnych leży w ogólnym interesie społeczno-gospodarczym. W tym przede wszystkim aspekcie należy odczytywać wpływ tych zmian na dopuszczalność podziału gospodarstw rolnych do użytkowania.W interesie społeczno-gospodarczym nie leży także i obecnie dopuszczalność podziału gospodarstw rolnych quoad usum. Argumenty przytoczone w wytycznych - pomimo częściowo zmienionego stanu prawnego - w dalszym ciągu przemawiają za tym stanowiskiem.Nowe uregulowanie kwestii podziału gospodarstw rolnych, wiążąc dopuszczalność podziału wyłącznie z kryterium zdolności do towarowej produkcji rolnej gospodarstwa rolnego utworzonego w wyniku podziału, w silniejszym stopniu, niż dawniej, kładzie nacisk na skutki podziału w sferze gospodarczej. Z tego punktu widzenia - jak wynika z wytycznych - będącego w danym wypadku decydującym nie ma istotnego znaczenia kwestia, na jakiej podstawie prawnej następuje utworzenie nowego gospodarstwa rolnego. Pogląd przeciwny prowadziłby do uzasadnienia obchodzenia przepisów o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych.Zmieniony stan prawny nie wpłynął na to, że także obecnie w wyniku podziału gospodarstwa rolnego quoad usum powstaje stan tymczasowy, nie sprzyjający prawidłowej gospodarce, zapewniający należyte wykorzystanie możliwości produkcyjnych gospodarstwa. Stan taki, na co zwracają uwagę wytyczne, uniemożliwia korzystanie z pomocy inwestycyjnej Państwa oraz powstrzymuje rolników od dokonywania inwestycji ze środków własnych, a jeżeli inwestycje te zostaną dokonane, naraża to współwłaściciela, który inwestycji dokonał, na utratę wynikających z nich korzyści. Podział ostateczny bowiem może wypaść inaczej aniżeli podział tymczasowy, a jest to tym bardziej możliwe w sytuacji, gdy warunki podziału w międzyczasie uległy zmianie (np. zmienił się areał ziemi posiadanej przez współwłaścicieli). Z tych względów podział gospodarstwa rolnego quoad usum nie odpowiada nie tylko ogólnemu interesowi społeczno-gospodarczemu, lecz także indywidualnemu interesowi poszczególnych nabywców.Z wymienionych względów, rozstrzygając przedstawione zagadnienie prawne, należało podjąć uchwałę o treści zawartej w sentencji.W sprawie, na tle której powstało rozpoznawane zagadnienie prawne, nieruchomość będąca przedmiotem podziału do użytkowania określana jest jako działka siedliskowa. W związku z tym należy zauważyć, że wytyczne Sądu Najwyższego z dnia 28.IX.1963 r. expressis verbis nie zakazują podziału do użytkowania siedliska ani nie wynika z nich wniosek co do obowiązywania takiego zakazu.Siedlisko jako takie samo przez się nie jest gospodarstwem rolnym w rozumieniu § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (tekst jedn.: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86). Stanowi tylko bazę i zaplecze gospodarstwa. Korzystanie z nich polega na jego użytkowaniu. Z samego przeznaczenie w zasadzie nie przynosi pożytków, nie dostarcza towarowej produkcji rolnej. Przez podział siedliska quoad usum nie powstają nowe jednostki gospodarcze. Podział taki następuje w interesie dwóch lub więcej istniejących już odrębnych gospodarstw rolnych. Eliminując spory wynikające ze wspólnego korzystania z siedliska przez współwłaścicieli, jego podział do użytkowania sprzyja prawidłowej gospodarce. Może też być czynnikiem zachęcającym do podejmowania remontu budynków lub nawet większych przedsięwzięć inwestycyjnych. Dlatego działka siedliskowa wchodząca w skład dwóch lub więcej gospodarstw rolnych może być przedmiotem podziału quoad usum.Dopuszczalność podziału do użytkowania nieruchomości, o którą chodzi w sprawie, zależy przeto od ustalenia jej charakteru, czy prowadzone jest na niej samodzielne gospodarstwo rolne, czy też jest siedliskiem służącym odrębnym gospodarstwom rolnym prowadzonym przez współwłaścicieli.