III CZP 110/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zofii A. i Stefana K. przeciwko Marii K. o eksmisję z nieruchomości, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 10 listopada 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy nieważność podziałów quo ad usum nieruchomości rolnych, wynikających z art. 206 k.c. w związku z wytycznymi Izby Cywilnej SN z dnia 28 września 1963 r. sygn. III CO 33/62 (OSNCP z 1964 r., poz. 22) dotyczy wszelkich nieruchomości rolnych bez względu na ich obszar?Czy nieważne są również umowy o podział quo ad usum nieruchomości rolnych zawarte przed ogłoszeniem powyższych wytycznych Sądu Najwyższego?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi.Na zasadzie art. 206 k.c. w związku z wytycznymi Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 28 IX 1963 r. III CO 33/62 nieważny jest podział quo ad usum nieruchomości rolnej, której łączny obszar przekracza 0,2 ha. Umowy o podział quo ad usum nieruchomości rolnych, zawarte przed dniem 5 lipca 1963 r., zachowały moc również po tej dacie.Uzasadnienie faktyczneW wytycznych z dnia 28.IX.1963 r. w sprawie stosowania przepisów art. 78, 82-85 i 90 prawa rzeczowego (III CO 33/62) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że każdy ze współwłaścicieli może żądać w drodze postanowienia sądu, wydanego w trybie niespornym, ukształtowania sposobu korzystania z rzeczy wspólnej inaczej, aniżeli to wynika bezpośrednio z ustawy. Jeśli chodzi o rzeczy, których właściwości albo społeczne lub gospodarcze przeznaczenie nie pozwalają na wspólne korzystanie (np. dom mieszkalny, budynki gospodarcze, ogródek przydomowy), a więc gdy te właściwości rzeczy same przez się rozstrzygają o rozdzielnym korzystaniu z niej i gdy przy tym rzecz jest wystarczająco duża - możliwe jest wydanie decyzji co do odmiennego, aniżeli to przewiduje ustawa, sposobu korzystania z rzeczy wspólnej przy uwzględnieniu uzasadnionych interesów żądającego i pozostałych współuprawnionych.Skonkretyzowanie tego sposobu korzystania z rzeczy wspólnej może polegać m.in. właśnie na wydzieleniu wszystkim lub niektórym współwłaścicielom części rzeczy do wyłącznego użytku. Wytyczne podkreśliły jednak, że tego rodzaju podział quo ad usum nie dotyczy gospodarstw rolnych, gdzie obowiązują szczególne przepisy ograniczające podział tych gospodarstw ze względu na występujący tutaj ogólny interes społeczno-gospodarczy.Wytyczne Sądu Najwyższego z dnia 28.IX.1963 r., aczkolwiek dotyczyły wykładni uchylonych obecnie przez przepisy wprowadzające kodeks cywilny artykułów 78, 82-85 i 90 prawa rzeczowego, nie straciły w niczym na aktualności również po wejściu w życie kodeksu cywilnego, a to wobec przyjęcia przez ustawodawcę podobnych zasad w nowym kodeksie.Jeśli chodzi o zagadnienie przedmiotowego zasięgu wytycznych w odniesieniu do gospodarstw rolnych po wejściu w życie kodeksu cywilnego oraz rozporządzenia wykonawczego Rady Ministrów z dnia 28.XI.1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304), to stwierdzić należy, że w tym zakresie nie zaszła również żadna istotna zmiana. Wytyczne w ustępie IV dotyczą wszelkich gospodarstw bez względu na wielkość użytków rolnych. Zauważyć przy tym należy, że aczkolwiek przepisy ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) oraz rozporządzenie wykonawcze do tej ustawy z dnia 19.VII.1963 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 208) nie określały minimalnej granicy obszaru, od której zależy uznanie użytków za gospodarstwo rolne, jak to czyni obecnie w § 1 i 2 rozp. Rady Ministrów z dnia 28.XI.1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304), to jednak, jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 12.X.1964 r. III CO 46/64 (OSNCP 1965 r., poz. 109), wykładnia § 4 rozp. z 19.VII.1963 r. uzasadniała wniosek, że nie jest gospodarstwem rolnym tylko taka nieruchomość rolna, której łączny obszar gruntów rolnych nie przekracza 0,2 ha.Powołane wytyczne, wprowadzając zakaz podziału quo ad usum wszelkich gospodarstw rolnych, nawiązywały m.in. właśnie do ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych.Przytoczona w tych wytycznych argumentacja, uzasadniająca niedopuszczalność podziału quo ad usum gospodarstwa rolnego czy to w drodze umowy współwłaścicieli, czy też przez sąd na podstawie przepisów o zarządzaniu rzeczą wspólną, ma pełny walor w świetle przepisów kodeksu cywilnego normujących obrót i dziedziczenie gospodarstw rolnych oraz w świetle przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28.XI.1964 r., które to przepisy są wyrazem polityki Państwa w prawidłowym ukształtowaniu gospodarstw rolnych.Reprezentowanego stanowiska nie zmienia fakt, że w myśl § 9 powołanego rozporządzenia gospodarstwo rolne o obszarze od 0,2 do 0,5 ha użytków rolnych może być dzielone, chociażby nabywca jego części nie był właścicielem gospodarstwa rolnego albo chociażby należące do niego gospodarstwo było mniejsze od minimalnych norm obszarowych. Podobna zasada zawarta była również w § 3 rozp. wykonawczego z dnia 19.VII.1963 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 208) do ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych.Możliwość podziału takich gospodarstw w postępowaniu o zniesienie współwłasności (art. 210 w związku z art. 163 i 165 k.c. oraz § 9 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29.XI.1964 r. - oceny podziału w konkretnej sprawie z punktu widzenia interesu społeczno-gospodarczego (art. 211 k.c.).Ponadto zauważyć należy, że przy dziale spadku obejmującego nieruchomość rolną obowiązuje tylko podstawowa norma obszarowa. W konsekwencji więc podział ostateczny mógłby i w tym wypadku wypaść inaczej aniżeli podział tymczasowy.Z powyższych względów na pytanie dotyczące przedmiotowego zakresu obowiązywania wytycznych z dnia 28.IX.1963 r. w odniesieniu do gospodarstw rolnych należy odpowiedzieć, że wytyczne te dotyczą każdej nieruchomości rolnej stanowiącej gospodarstwo rolne, a więc nieruchomości, której łączny obszar przekracza 0,2 ha.Jeśli chodzi o drugie z przedstawionych przez Sąd Wojewódzki zagadnień, a mianowicie, czy nieważne są również umowy o podział quo ad usum nieruchomości rolnych zawarte przed 5 lipca 1963 r., a więc przed wejściem w życie ograniczeń wprowadzonych przez ustawę z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych, a następnie przez kodeks cywilny, to na pytanie powyższe należy dać odpowiedź negatywną. Za udzieleniem takiej odpowiedzi przemawia szereg przepisów wprowadzających kodeks cywilny oraz przepisy rozporządzenia wykonawczego z dnia 28.XI.1964 r., a w szczególności art. LVI § 1, LX § 2 i art. XLIV przep. wprow. k.c. oraz § 2 ust. 3 powołanego rozporządzenia. Z przepisów tych wynika, że ustawodawca uznał za słuszne niewzruszenie - o ile to możliwe - sytuacji faktycznych długoletnich posiadaczy nieruchomości rolnych.Z tych względów należy uznać, że umowy o podział quo ad usum nieruchomości rolnych, zawarte przed dniem 5 lipca 1963 r., zachowały moc również po tej dacie.