III CO 46/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: B. Łubkowski (sprawozdawca), S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Władysława B. o stwierdzenie praw do spadku po Józefie B. i Władysławie B., po rozpoznaniu następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"a) Czy przepisy kodeksu cywilnego (art. 1058 i nast.) dotyczące dziedziczenia gospodarstw rolnych wyłączają zastosowanie art. 25 prawa spadkowego?b) Czy gospodarstwo o obszarze nie przewyższającym 0,5 ha jest gospodarstwem rolnym w rozumieniu przepisów wyżej oznaczonych?"udzielił następującej odpowiedzi:a)Przepis art. 25 prawa spadkowego z 1946 r. ma zastosowanie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego tylko wtedy, gdy dotyczy spadku otwartego przed dniem 1 stycznia 1965 r. oraz gdy małżonek spadkodawcy dziedziczy gospodarstwo rolne w zbiegu z dziećmi lub wnukami spadkodawcy, posiadającymi warunki dziedziczenia z art. 1059 k.c., b)Gospodarstwem rolnym w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego - do czasu wydania na podstawie art. 1064 k.c. rozporządzenia Rady Ministrów w tym przedmiocie - nie jest gospodarstwo, którego łączny obszar gruntów rolnych nie przekracza 0,2 ha. Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy stwierdził, że a) "prawa do spadku po Józefie B. przypadają jej mężowi Władysławowi B. w 5 20 częściach z majątku osobistego spadkodawczyni, a pięciorgu ich dzieciom po 4/20 części z pozostałego majątku oraz że prawa do dziedziczenia gospodarstwa rolnego (działki rolnej o pow. 0,2356 ha) przypadają Władysławowi B. w 1/4 części z gospodarstwa osobistego spadkodawczyni oraz córce Władysławie B. w pozostałej części", jak również że b) "prawa do spadku po Władysławie B. przypadają w równych częściach pięciorgu jego dzieciom, a prawa do gospodarstwa rolnego (działki gruntu o pow. 0,2356 ha) przypadają w całości córce Władysławie B."Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję Mieczysława B. od powyższego postanowienia, przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ustawodawca, regulując w tytule X księgi czwartej kodeksu cywilnego w sposób odmienny zasady dziedziczenia gospodarstw rolnych, nie zerwał jednak z ogólnym systemem dziedziczenia uregulowanym w poprzednich tytułach tej księgi. Przepisy ogólne zawarte w tych tytułach (I-IX) mają zastosowanie do dziedziczenia gospodarstw rolnych, jeżeli nie zostały one zmienione przepisami szczególnymi, regulującymi w tytule X dziedziczenie gospodarstw rolnych (art. 1058 k.c.).Przepisy kodeksu cywilnego nie znają przepisu, który by regulował prawa spadkowe małżonka spadkodawcy w sposób unormowany w art. 25 prawa spadkowego z 1946 r. Stosownie zatem do przepisów kodeksu cywilnego pozostały przy życiu małżonek dziedziczy spadek po zmarłym małżonku bez względu na to, czy do masy spadkowej wchodzi, czy też nie wchodzi majątek podlegający według obowiązującego małżonków ustroju małżeńskiego podziałowi na wypadek ustania małżeństwa.Przepisy kodeksu cywilnego - z wyjątkiem wymienionych w art. LXV przep. wprow. k.c. - wchodzą jednak w życie dopiero z dniem 1 stycznia 1965 r., i do spadków otwartych od tego dnia począwszy będą miały zastosowanie wyłącznie przepisy kodeksu cywilnego. Do spadków więc otwartych od tego dnia począwszy nie będzie miał zastosowania przepis art. 25 prawa spadkowego z 1946 r.Przepis art. 25 prawa spadkowego z 1946 r. natomiast będzie miał zastosowanie do spadków otwartych przed dniem 1 stycznia 1965 r., z tą jedynie zmianą, że jeżeli dziedziczenie dotyczyć będzie gospodarstwa rolnego, to przepis ten będzie miał zastosowanie przy dziedziczeniu małżonka wyłącznie w zbiegu z dziećmi lub wnukami spadkodawcy, i to pod warunkiem, że przynajmniej jeden z nich będzie miał uprawnienia z art. 1059 § 1 pkt 1-3 k.c. do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Przepisy szczególne kodeksu cywilnego, które normują zasady dziedziczenia gospodarstw rolnych, ścieśniły krąg osób dziedziczących z ustawy takie gospodarstwo, wyeliminowały bowiem - jako spadkobierców - prawnuków i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy oraz uzależniły prawo dziedziczenia od posiadania warunków wymienionych w art. 1059 k.c. Przepisy te natomiast nie zmieniły przepisów ogólnych dotyczących kolejności dziedziczenia i wysokości udziałów spadkowych, uregulowanych w tytule II księgi czwartej kodeksu cywilnego.Stosownie do przepisów art. LI i LV przep. wprow. kodeks cywilny, do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego, a więc przed dniem 1 stycznia 1965 r., stosuje się przepisy kodeksu cywilnego, z tym jednak zastrzeżeniem, że ilekroć przepisy tytułu X księgi czwartej kodeksu cywilnego odsyłają do przepisów zawartych w innych tytułach tej księgi, stosuje się zamiast nich przepisy dotychczasowe.Do spadków zatem otwartych przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego, a dotyczących dziedziczenia gospodarstwa rolnego, mają zastosowanie dwa systemy dziedziczenia: system ogólny dziedziczenia spadku uregulowany w prawie spadkowym z 1946 r. i system szczególny dziedziczenia gospodarstwa rolnego unormowany w art. 1058 i nast. k.c. Do takich spadków będzie miał również zastosowanie przepis art. 25 prawa spadkowego w wypadku, gdy zarówno małżonek, jak i dzieci, bądź wnuki spadkodawcy będą mieli warunki określone w art. 1059 § 1 pkt 1-3 k.c., uprawniające do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. W wypadku takim małżonek otrzyma jedynie część gospodarstwa rolnego przypadającego mu z racji wspólności ustawowej i nie będzie dziedziczył pozostałej części należącej do spadku. Jeżeli jednak dzieci bądź wnuki spadkodawcy nie będą miały warunków do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a małżonek będzie je posiadał, to wówczas art. 25 prawa spadkowego nie będzie miał zastosowania do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Pozostały bowiem przy życiu małżonek albo będzie jedynym uprawnionym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego albo będzie dziedziczył w zbiegu z rodzicami lub rodzeństwem spadkodawcy (art. 1061, 1062 k.c.).Kodeks cywilny, podobnie jak i uchylona ustawa z dnia 29 czerwca 1963 roku o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) nie dają definicji gospodarstwa rolnego. Kodeks cywilny natomiast pozostawia w art. 1064 określenie tego, jakie gospodarstwo należy uważać za gospodarstwo rolne, rozporządzeniu Rady Ministrów. Do czasu wydania takiego rozporządzenia, z mocy art. XV przep. wprow. kodeks cywilny pozostają w mocy przepisy dotychczasowe, które dotyczą tego przedmiotu.Definicję gospodarstwa rolnego znajdujemy w przepisach dekretu z dnia 30 czerwca 1951 r. o podatku gruntowym (Dz. U. z 1955 r. Nr 23, poz. 143) i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 czerwca 1963 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia ziemiopłodów od gradobicia i powodzi (Dz. U. Nr 31, poz. 176). Oba wymienione akty prawne nie dotyczą jednak zagadnień związanych z dziedziczeniem i obrotem gospodarstw rolnych. Nie dotyczą zatem w rozumieniu art. XV przep. wprow. k.c. przedmiotu, którego uregulowanie ma nastąpić z mocy delegacji ustawowej określonej w art. 1064 k.c.Takim przepisem, który wprawdzie nie wyjaśnia, co należy uważać za gospodarstwo rolne, ale który określa, kiedy gospodarstwo rolne należy uważać za zlikwidowane, jest § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 lipca 1963 r. w sprawie ograniczenia podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 36, poz. 208). Przepis ten stanowi, że likwidacja gospodarstwa rolnego zachodzi wtedy, gdy właściciel zbył wszelkie grunty z wyjątkiem gruntów pod budynkami i działki przyzagrodowej o łącznym obszarze do 0,2 ha. Jeżeli zatem gospodarstwo przestaje być gospodarstwem rolnym, gdyż na skutek zbycia gruntów pozostaje właścicielowi resztówka, której łączny obszar nie przekracza 0,2 ha, to konsekwentnie uznać należy, że również nie stanowi gospodarstwa rolnego nieruchomość, która bez poprzedniego wyzbycia się części gruntów nie miała więcej niż 0,2 ha gruntu.Wprawdzie § 3 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 lipca 1963 r. pozwala na dzielenie gospodarstw rolnych o obszarze do 0,5 ha bez względu na warunki określone w art. 2 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych, a więc i bez względu na warunki określone w art. 163 i 1070 k.c., to jednak z treści tego przepisu wynika, że gospodarstwo takie jest gospodarstwem rolnym, do którego mają zatem zastosowanie pozostałe przepisy dotyczące dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Jednakże nie każde gospodarstwo przekraczające obszar 0,2 ha będzie zawsze gospodarstwem rolnym w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego. Za gospodarstwo rolne bowiem w znaczeniu ogólnym uważa się gospodarstwo (nieruchomość), które niezależnie od położenia (na terenie miasta czy wsi) stanowi warsztat produkcji rolnej. Ocena zatem, czy gospodarstwo jest gospodarstwem rolnym czy też nieruchomością nierolniczą, zależeć będzie od ustalenia, czy stanowi ono warsztat produkcji rolnej. Ocena taka w praktyce może nasuwać duże trudności przy gospodarstwach drobnych (działkach rolniczych). Obok takich kryteriów jak położenie i przeznaczenie działki może mieć znaczenie okoliczność, czy w rozpatrywanym wypadku działka jest dodatkiem do budynku, czy też odwrotnie: budynek stanowi dodatek do działki gruntu. W pierwszym bowiem wypadku chodzić będzie raczej o nieruchomość nierolniczą, w drugim zaś o gospodarstwo rolne.Pewne znaczenie może mieć również rodzaj wymierzonego od nieruchomości podatku gruntowego czy też budynkowego. Jeżeli jednak z okoliczności sprawy wynikać będzie, że chodzi o warsztat produkcji rolnej, to wówczas należy uznać, że gospodarstwo jest gospodarstwem rolnym w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 388 k.p.c. udzielił na zadane pytania odpowiedzi jak w sentencji uchwały.