III PZP 53/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Sokołowski. Sędziowie SN: E. Brzeziński (sprawozdawca), T. Kasiński.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, J. Kaszczyszyn, w sprawie z wniosku Teresy M. przeciwko Związkowi Spółdzielni Mieszkaniowych Województwa i Spółdzielni Mieszkaniowej "Śródmieście" w S. o ustalenie, że na stanowisku radcy prawnego w ZSMWS i SM "Śródmieście" wnioskodawczyni przysługuje dodatek funkcyjny od dnia 1.X.1982 r., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie postanowieniem z dnia 9 listopada 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"1. Czy przepis art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145) zobowiązuje jednostki organizacyjne uspołecznionych niepaństwowych i państwowych zakładów pracy do przyznania zatrudnionemu radcy prawnemu wynagrodzenia na zasadach wyrażonych w tym przepisie z datą wejścia w życie ustawy, tj. z dniem 1 października 1982 r.?2. Czy radca prawny ma uprawnienie w zasadzie wyrażonej w zdaniu drugim wymienionego przepisu ustawy o radcach prawnych do dodatku funkcyjnego przewidzianego dla stanowiska specjalisty lub innego stanowiska pracy, jeżeli obowiązujący w jednostce organizacyjnej układ zbiorowy pracy lub inny przepis o wynagrodzeniu pracowników uzależnia przyznanie tego dodatku od warunku kierowania zespołem ludzi?"podjął następującą uchwałę:1. Radcy prawnemu, w stosunku do którego mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145), z mocy art. 22 tej ustawy przysługuje od dnia 1 X 1982 r. zamiast mniej korzystnego wynagrodzenia za pracę, ustalonego w wiążącej go z zakładem pracy umowie o pracę, korzystniejsze dla niego wynagrodzenie, jeżeli wynagrodzenie takie wynika z treści obowiązującego w tym zakładzie pracy układu zbiorowego pracy lub szczególnych unormowań płacowych. 2. Jeżeli układ zbiorowy pracy lub szczególne unormowania płacowe, obowiązujące w zakładzie pracy zatrudniającym radcę prawnego, uzależniają przyznanie i wypłacanie specjaliście (głównemu specjaliście) dodatku funkcyjnego od kierowania zespołem pracowników, warunek taki odnosi się również do radcy prawnego. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni jest zatrudniona w charakterze radcy prawnego w pozwanym Związku i w pozwanej Spółdzielni. We wniosku skierowanym do Komisji Rozjemczej domagała się ustalenia, że od dnia 1.X.1982 r. przysługuje jej dodatek funkcyjny taki, jaki w pozwanym Związku otrzymuje główny specjalista, i taki, jaki w pozwanej Spółdzielni otrzymuje pełnomocnik Zarządu (w pozwanej Spółdzielni nie ma w ogóle stanowiska głównego specjalisty).Terenowa Komisja Rozjemcza orzeczeniem z dnia 26.VII.1983 r. oddaliła wniosek z następującym uzasadnieniem:"Zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy o radcach prawnych z dnia 6 lipca 1982 r. (Dz. U. Nr 19, poz. 145) radca prawny ma prawo do wynagrodzenia określonego w układzie zbiorowym pracy obowiązującym w jednostce organizacyjnej zatrudniającej radcę. Wynagrodzenie to nie może być niższe od wynagrodzenia przewidzianego na stanowisku specjalisty lub innego równorzędnego stanowiska pracy. Pozwany Związek Spółdzielni Mieszkaniowych Województwa S. przedstawił układ zbiorowy - protokół dodatkowy nr 25 z dnia 13.XII.1979 r. z załącznikiem nr 3, z którego wynika, że główny specjalista, według którego stawek radca otrzymuje wynagrodzenie, otrzymuje dodatek funkcyjny w przypadku kierowania zespołem ludzi (str. 4 pkt 5 tabeli z odnośnikiem). Spółdzielnia Mieszkaniowa «Śródmieście» przedstawiła układ zbiorowy - protokół dodatkowy nr 24 z dnia 13.XII.1979 r. załącznik nr 1, z którego wynika, że dodatek funkcyjny dla radcy prawnego przysługuje mu, jeśli kieruje zespołem ludzi (co najmniej 5 osób - str. 29 § 35 pkt 3 i 4). Skoro dodatek funkcyjny jest uzależniony od wymogu kierowania zespołem ludzi, to brak podstaw prawnych do innego stanowiska w tej sprawie. Skoro więc wnioskodawczyni nie kieruje wymaganym zespołem ludzi, tym samym komisja nie może uznać roszczenia wnioskodawczyni, co byłoby wbrew układom zbiorowym i dlatego orzeczono jak w sentencji (...)."Od orzeczenia Komisji wnioskodawczyni odwołała się do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Zdaniem skarżącej przepis art. 22 ust. 1 zdanie 2 ustawy o radcach prawnych z dnia 6 lipca 1982 r. (Dz. U. Nr 19, poz. 145) jest przepisem szczególnym w stosunku do innych aktów normatywnych i układów zbiorowych pracy. Przepis ten ustala w korzystniejszy dla radców prawnych sposób ich wynagradzania. Sformułowanie tego przepisu, iż wynagrodzenie radcy prawnego nie może być niższe od wynagrodzenia przewidzianego dla stanowiska pracy głównego specjalisty lub innego równorzędnego stanowiska pracy, rozumiane być może tylko w ten sposób, że radcy prawnemu przysługuje nie tylko wynagrodzenie zasadnicze, przysługujące głównemu specjaliście, lecz także wszelkie dodatki przysługujące głównemu specjaliście - nie wyłączając dodatku funkcyjnego - i to bez względu na to, czy radca prawny kieruje zespołem pracowników. Trafną wykładnię przepisu art. 22 ust. 1 ustawy o radcach prawnych zawiera - zdaniem skarżącej - uchwała nr 11/82 ogólnego zebrania Naczelnej Rady Spółdzielczej z dnia 19 października 1982 r. w sprawie obsługi prawnej organizacji spółdzielczych (Informacje i Komunikaty nr 4).W związku z tym odwołaniem Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne przytoczone w części wstępnej niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145) ustawa ta "określa zasady wykonywania obsługi prawnej przez radców prawnych, jej organizacji oraz działania samorządu radców prawnych" w jednostkach organizacyjnych, o jakich mowa w art. 4, a więc w państwowych i spółdzielczych jednostkach organizacyjnych (z ograniczeniami wynikającymi z treści art. 75), a także w organizacjach społecznych i spółkach z udziałem kapitału państwowego, spółdzielczego lub organizacji społecznych,Przepis art. 22 tej ustawy ma treść następującą:Artykuł 22. 1. Radca prawny ma prawo do wynagrodzenia określonego w układzie zbiorowym pracy lub w przepisach o wynagrodzeniu pracowników, obowiązujących w jednostce organizacyjnej zatrudniającej radcę. Wynagrodzenie to nie może być niższe od wynagrodzenia przewidzianego dla stanowiska pracy głównego specjalisty lub innego równorzędnego stanowiska pracy.2. Radca prawny otrzymuje świadczenia przysługujące pracownikom jednostki organizacyjnej, przewidziane układem zbiorowym pracy obowiązującym w tej jednostce i przepisami szczególnymi.3. Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Radców Prawnych, w drodze rozporządzenia określa wysokość oraz warunki przyznawania radcom prawnym:1) wynagrodzenia z tytułu zastępstwa sądowego i arbitrażowego,2) dodatku za koordynację obsługi prawnej,3) dodatku za obsługę prawną wykonywaną na rzecz jednostek organizacyjnych mających siedzibę na terenie gminy.Przepis, ten, na równi z innymi przepisami rozważanej ustawy, wszedł w życie z dniem 1.X.1982 r. i od tej daty obowiązuje. Radca prawny, do którego mają zastosowanie przepisy tej ustawy, ma więc "prawo" (chodzi niewątpliwie o prawo podmiotowe) - poczynając od dnia 1.X.1982 r. - domagać się, by jego wynagrodzenie od tej daty zostało ustalone i było wypłacane według zasad przewidzianych w cytowanym przepisie art. 22. Przepis ten jednak nie kształtuje samodzielnie wynagrodzenia radcy prawnego i nie zastępuje "automatycznie" konkretnego wynagrodzenia, przysługującego radcy prawnemu z mocy umowy wiążącej go z konkretnym zakładem pracy, innym wynagrodzeniem. Wskazuje jedynie zasady, według których - poczynając od dnia 1.X.1982 r. - powinno być ustalone wynagrodzenie radcy prawnego.Pierwszą z tych zasad jest zasada, że w stosunku do radcy prawnego - w zakresie płacowym - poczynając od dnia 1.X.1982 r. wchodzą w zastosowanie postanowienia układu zbiorowego pracy lub innego rodzaju unormowania szczególne, obowiązujące w zakładzie pracy zatrudniającym radcę prawnego. Powstaje więc sytuacja taka, jakby w tej dacie, tj. dnia 1.X.1982 r., zbiorowy układ pracy lub unormowanie szczególne zaczęły obowiązywać radcę prawnego ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami, w tym również z konsekwencją płynącą z przepisu art. 18 k.p., a polegającą na tym, że ewentualne korzystniejsze dla radcy prawnego postanowienia płacowe, przewidziane w indywidualnej umowie o pracę wiążącej go z zakładem pracy, nie przekształcają się "automatycznie" z dniem 1.X.1982 r. w inne, mniej korzystne dla radcy prawnego warunki płacowe przewidziane w układzie zbiorowym pracy lub innym szczególnym unormowaniu płacowym, lecz wymagają wypowiedzenia zmieniającego (art. 42 k.p.).Natomiast "automatycznie" z dniem 1.X.1982 r. mniej korzystne dla radcy prawnego postanowienia płacowe indywidualnej umowy o pracę zostają zastąpione korzystniejszymi postanowieniami układu zbiorowego pracy lub unormowania szczególnego, jeśli układ zbiorowy pracy lub unormowanie szczególne przewiduje sytuację bezpośrednio i jednoznacznie odnoszącą się do radcy prawnego. Jeżeli układ zbiorowy pracy lub unormowanie szczególne zakreśla tylko ramy, w jakich powinno zmieścić się korzystniejsze - w porównaniu z postanowieniami indywidualnej umowy o pracę - wynagrodzenie radcy prawnego, radca prawny ma roszczenie o wypłacanie mu najniższego, mieszczącego się w tych ramach, wynagrodzenia, chyba że uprawniony przedstawiciel zakładu pracy ustalił wynagrodzenie wyższe.W takim rozumieniu i z tymi zastrzeżeniami na pierwsze z przedstawionych Sądowi Najwyższemu pytań należało udzielić odpowiedzi twierdzącej.Nie ulega wątpliwości, że radca prawny jest specjalistą w dziedzinie prawa, ale też tylko w tej dziedzinie. Przepis art. 22 ust. 1 zdanie drugie ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych, stawiając radcę prawnego - pod względem płacowym - na równi z głównym specjalistą, podkreślił rangę radcy prawnego, jako specjalisty z dziedziny prawa. Nie jest on jednak wśród specjalistów szczególnie wyróżniony. Zajmuje równorzędną pozycję. Innej intencji nie można przypisać temu przepisowi. Radca prawny powinien otrzymać wynagrodzenie nie niższe od wynagrodzenia, jakie jest przewidziane dla stanowiska innego głównego specjalisty.Ze sformułowania tego nie wynika, by miało być regułą przyznawanie radcom prawnym wynagrodzenia wyższego w porównaniu z wynagrodzeniem innych głównych specjalistów. Wynagrodzenie specjalisty składa się wszelako z różnych składników. Niektóre związane są ściśle ze specjalizacją pracownika, inne z jego osobistym zarobkiem (np. dodatek za staż pracy, za tytuł naukowy, znajomość języków obcych itd.), inne jeszcze z dodatkowymi obowiązkami i obciążeniami. Do tej ostatniej grupy należą dodatki związane z kierowaniem innymi pracownikami.Na to, że sformułowania art. 22 ust. 1 zdanie drugie ustawy o radcach prawnych nie zmieniły - w odniesieniu do radców prawnych - charakteru ostatnio wymienionej grupy dodatków, które główny specjalista może, ale nie musi otrzymywać, jeżeli nie ciążą na nim owe dodatkowe obowiązki i obciążenia, w szczególności zaś dodatku za kierowanie zespołem pracowników, wskazuje bezpośrednio treść ustępu 3 tego przepisu, skoro ustawodawca pozostawił innemu aktowi normatywnemu (rozporządzeniu Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych) określenie wysokości oraz warunków przyznawania radcom prawnym dodatku za koordynację obsługi prawnej. Na podstawie tej delegacji Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych w dniu 30 maja 1983 r. wydał rozporządzenie w sprawie dodatkowego wynagrodzenia radców prawnych (Dz. U. Nr 32, poz. 154). Przepis § 7 tego rozporządzenia ma treść następującą:Paragraf 7. 1. Radcy prawnemu koordynującemu obsługę prawną w jednostce organizacyjnej, zatrudniającej co najmniej dwóch radców prawnych, przysługuje dodatek w wysokości od 10 do 15% jego wynagrodzenia zasadniczego.2. Wysokość dodatku ustala kierownik jednostki organizacyjnej w zależności od liczby zatrudnionych radców prawnych.3. W razie zbiegu uprawnień do dodatku za koordynację i dodatku funkcyjnego z tytułu kierowania zespołem pracowników, radcy prawnemu koordynującemu obsługę prawną przysługuje tylko jeden z tych dodatków - wyższy.Z zestawienia tego przepisu z przepisem art. 22 ust. 1 ustawy o radcach prawnych wynika, że przewidziany w konkretnym układzie zbiorowym pracy lub w unormowaniu szczególnym dodatek funkcyjny przysługujący głównemu specjaliście z tytułu kierowania zespołem pracowników przysługuje także radcy prawnemu, jednakże tylko wówczas, gdy i on kieruje zespołem pracowników. Jeśli dodatek ten jest wyższy od dodatku, jaki radca prawny uzyskałby na podstawie cytowanego § 7 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 30 maja 1983 r., radca prawny zachowuje dodatek funkcyjny. Jeśli zaś dodatek ten jest niższy, radca prawny ma prawo tylko do dodatku za koordynację, o jakim mowa w § 7 ust. 1. Gdy radca prawny nie kieruje żadnym zespołem pracowników, ani nie koordynuje obsługi prawnej - przy takim ukształtowaniu charakteru dodatku funkcyjnego przez konkretny układ zbiorowy pracy lub szczególne unormowanie płacowe - radcy prawnemu nie przysługuje ani dodatek funkcyjny, ani dodatek za koordynację.Dlatego na przedstawione Sądowi Najwyższemu pytania należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały.Odmiennych wniosków nie usprawiedliwia treść powołanych przez wnioskodawczynię "zasad stosowania przepisów ustawy o radcach prawnych w świetle uregulowań przewidzianych ustawą prawo spółdzielcze", stanowiących załącznik do uchwały nr 11/82 Ogólnego Zebrania Naczelnej Rady Spółdzielczej z dnia 19.X.1982 r. - "Zalecenia w sprawie obsługi prawnej organizacji spółdzielczych". Odnoszący się do rozważanego zagadnienia pkt 8 tego załącznika ma treść następującą:"8. Przepis art. 22 ust. 1 ustawy o radcach prawnych ustala zasadę, że wynagrodzenie radcy prawnego nie może być niższe od wynagrodzenia przewidzianego dla głównego specjalisty lub innego równorzędnego stanowiska. Z uwagi na art. 18 § 2 kodeksu pracy, który przewiduje, że są nieważne niekorzystne dla pracownika postanowienia umów o pracę oraz innych aktów dotyczące stosunku pracy, należy wprost stosować powyższy przepis ustawy do czasu jego uwzględnienia w układach zbiorowych pracy lub w przepisach o wynagrodzeniu pracowników. Wynagrodzenie radców prawnych należy ustalić przy uwzględnieniu wszystkich składników, które przysługują samodzielnemu głównemu specjaliście lub pracownikowi zajmującemu inne równorzędne stanowisko. W odniesieniu do radców prawnych kierujących biurem prawnym w Centralnym Związku i Naczelnej Radzie Spółdzielczej wynagrodzenie to powinno być ustalone przy uwzględnieniu przewidzianego ustawą o radcach prawnych statusu organizacyjnego tego biura".Z treści tego punktu nie wynika, by Naczelna Rada Spółdzielcza stała na stanowisku, iż każdemu radcy prawnemu, również takiemu, który nie ma ani jednego "podwładnego", nikim nie "kieruje" i niczego nie "koordynuje", przysługuje dodatek koordynacyjny lub dodatek funkcyjny z tytułu kierowania zespołem pracowników.Przy uwzględnieniu celu, jaki spełnia tego rodzaju dodatek, a cel ten z pewnością nie uszedł z pola widzenia Naczelnej Rady Spółdzielczej, dojść należy do wniosku, że użyte przez Naczelną Radę Spółdzielczą wyrażenie: "wszystkie składniki wynagrodzenia przysługujące samodzielnemu głównemu specjaliście lub pracownikowi zajmującemu inne równorzędne stanowisko" odnosi się do tych wszystkich składników wynagrodzenia, które są związane z merytorycznym wykonywaniem pracy wymagającej wysokiej specjalizacji. Nie dotyczy natomiast składników wchodzących w rachubę w razie wykonywania przez specjalistę innych jeszcze, dodatkowych czynności, jeżeli w konkretnej sytuacji faktycznej radca prawny czynności takich nie wykonuje.