III PZP 49/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN B. Błachowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Sokołowski, Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Sztejn, w sprawie z wniosku Stanisławy K. przeciwko Wydziałowi Oświaty i Wychowania Urzędu Dzielnicowego W. - Stare Miasto o dodatek funkcyjny po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu postanowieniem z dnia 22 sierpnia 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy okres urlopu dla poratowania zdrowia przysługujący nauczycielowi w oparciu o art. 73 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19) jest równoznaczny z okresem choroby, a tym samym uprawnia do otrzymania dodatku funkcyjnego w świetle § 6 ust. 4 uchwały nr 178 Rady Ministrów z dnia 16 sierpnia 1982 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli (M.P. Nr 20, poz. 171)?"podjął następującą uchwałę:Dodatek funkcyjny przewidziany w § 5 ust. 1 uchwały nr 178 Rady Ministrów z dnia 16 sierpnia 1982 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli (M.P. Nr 20, poz. 171) nie przysługuje nauczycielowi w okresie, w którym zaprzestał pełnienia obowiązków na stanowisku, do którego przywiązany jest ten dodatek, z powodu korzystania z płatnego urlopu dla poratowania zdrowia udzielonego mu na podstawie art. 73 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19). Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni została powołana przez Inspektora Oświaty i Wychowania Urzędu Dzielnicowego W. - Stare Miasto pismem z dnia 31.VII.1981 r. na stanowisko zastępcy dyrektora Szkoły Podstawowej nr 63 we W. Od dnia 1.VIII.1982 r. otrzymała dodatek funkcyjny w kwocie 2.000 zł miesięcznie. Pismem z dnia 22.II.1983 r. wnioskodawczyni zwróciła się do Wydziału Oświaty o udzielenie urlopu dla poratowania zdrowia. Do pisma dołączyła zaświadczenie wydane przez Zespół Opieki Zdrowotnej we W. - Stare Miasto - Komisję Lekarską Poradni Zdrowia Psychicznego z dnia 18.II.1983 r., stwierdzające, że wnioskodawczyni powinna ze względu na stan zdrowia powstrzymać się od pracy w okresie od dnia 1.III.1983 r. do dnia 31.V.1983 r. w celu przeprowadzenia badań. Zaświadczenie zostało wydane na podstawie zarządzenia Ministra Zdrowia z dnia 31 sierpnia 1962 r. Decyzją z dnia 23.II.1983 r. Inspektor Wydziału Oświaty zawiadomił wnioskodawczynię, że udziela jej płatnego urlopu dla poratowania zdrowia od dnia 1.III.1983 r. do dnia 31.V.1983 r. na podstawie art. 73 Karty Nauczyciela i że jednocześnie wstrzymuje się z dniem 1.III.1983 r. dodatek funkcyjny na czas trwania wymienionego urlopu.Od decyzji w przedmiocie wstrzymania dodatku funkcyjnego wnioskodawczyni odwołała się w dniu 7.III.1983 r. do Terenowej Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy dla Dzielnicy W. - Stare Miasto.Komisja orzeczeniem z dnia 12.IV.1983 r. ustaliła, że wnioskodawczyni przysługuje dodatek funkcyjny w okresie urlopu dla poratowania zdrowia od dnia 1.III.1983 r. do dnia 31.V.1983 r.Na skutek odwołania strony pozwanej Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we W. postanowieniem z dnia 22.VIII.1983 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozpoznania zagadnienie prawne przytoczone na wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19) dodatek funkcyjny przysługuje nauczycielowi, któremu powierzono funkcje kierownicze w szkole.Jak wynika z art. 30 ust. 1 Karty Nauczyciela, wynagrodzenie nauczyciela składa się z wynagrodzenia zasadniczego i dodatków. W myśl art. 73 Karty Nauczyciela nauczycielowi zatrudnionemu w pełnym wymiarze zajęć po przepracowaniu co najmniej 3 lat w szkole organ bezpośrednio nadzorujący szkołę udziela płatnego urlopu poratowania zdrowia na okres do jednego roku, jeśli organ społeczny służby zdrowia stwierdził, że stan zdrowia nauczyciela wymaga powstrzymania się od pracy w celu przeprowadzenia zaleconego leczenia. Karta Nauczyciela nie określa, jak należy rozumieć słowa "płatny urlop dla poratowania zdrowia", a w związku z tym, czy nauczyciel powinien w tym okresie otrzymywać wynagrodzenie zasadnicze z dodatkami, w tym z dodatkiem funkcyjnym, i ewentualnie w jaki sposób powinno się obliczać wynagrodzenie dla nauczyciela korzystającego z płatnego urlopu dla poratowania zdrowia.Przystępując do analizy obowiązujących przepisów, należy przede wszystkim zauważyć, że Karta Nauczyciela nie stawia znaku równości między pojęciem "urlop wypoczynkowy" a pojęciem "urlop dla poratowania zdrowia". Problematyka urlopów wypoczynkowych została uregulowana w rozdziale 7, zatytułowanym "Uprawnienia socjalne i urlopy", natomiast problematyka prawna urlopów dla poratowania zdrowia została unormowana w rozdziale 8 pt. "Ochrona zdrowia". Wykładnia systemowa prowadzi do wniosku, że przy obliczaniu płacy za okres urlopu dla poratowania zdrowia nie można stosować art. 67 Karty Nauczyciela, który głosi, że nauczycielowi w okresie urlopu wypoczynkowego przysługuje wynagrodzenie w takiej wysokości, jaką otrzymałby, gdyby w tym czasie pracował. Wykładnia gramatyczna tego przepisu, a w szczególności zwrot "w okresie urlopu wypoczynkowego", również przemawiają za tezą, że zasada obliczania wynagrodzenia na podstawie wymienionego art. 67 Karty Nauczyciela odnosi się tylko do urlopów wypoczynkowych i nie może być stosowana przy obliczaniu płacy za okres urlopu dla poratowania zdrowia.Wnioskodawczyni w sprawie reprezentowała pogląd, że jej wynagrodzenie za okres urlopu dla poratowania zdrowia powinno być obliczone według zasad rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 18 grudnia 1974 r. w sprawie obliczania wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy, odszkodowań, dodatków wyrównawczych oraz niektórych innych należności ze stosunku pracy (Dz. U. Nr 51, poz. 334 ze zm.). Jest to rozporządzenie wykonawcze do kodeksu pracy, toteż mogłoby mieć ewentualnie zastosowanie wówczas, gdyby przepisy Karty Nauczyciela i rozporządzeń wykonawczych do tej Karty nie uregulowały problematyki prawnej wynagrodzeń za okres urlopów dla poratowania zdrowia. Jak bowiem głosi art. 98 Karty Nauczyciela, przepisy kodeksu pracy, a więc i rozporządzeń wykonawczych do tego kodeksu, mają zastosowanie w zakresie spraw wynikających ze stosunku pracy nauczycieli mianowanych, jak i zatrudnionych na podstawie umowy o pracę tylko wówczas, gdy Karta Nauczyciela wraz z rozporządzeniami wykonawczymi nie uregulowała tych spraw.Wymienione rozporządzenie z dnia 18 grudnia 1974 r. nie może mieć zastosowania, albowiem w uchwale nr 178 Rady Ministrów z dnia 16 sierpnia 1982 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli (M.P. Nr 20, poz. 171), wydanej na podstawie upoważnienia zawartego w art. 36 Karty Nauczyciela, sporna problematyka prawna została uregulowana.W § 5 ust. 1 wymienionej uchwały ustanowiona została zasada, że nauczycielowi, któremu powierzono funkcje kierownicze w szkole, przysługuje dodatek funkcyjny w wysokości określonej w tabeli stanowiącej załącznik nr 2 do uchwały. Dalsze przepisy tej uchwały precyzują warunki wypłacania i utraty prawa do dodatku funkcyjnego, a w § 6 ust. 4 przewidują wyjątki od zasady określonej w § 5 ust. 1, regulując sytuacje, w których nauczycielowi nie przysługuje dodatek funkcyjny, mimo że nie został odwołany z funkcji kierowniczej w szkole. Przepis ten brzmi następująco:"Dodatek funkcyjny nie przysługuje w okresie nie usprawiedliwionej nieobecności w pracy, w okresach, za które nie przysługuje wynagrodzenie zasadnicze, oraz od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym nauczyciel zaprzestał pełnienia z innych powodów obowiązków, do których przywiązany jest ten dodatek. W okresie niewykonywania pracy z powodu choroby dodatek przysługuje za okres nie przekraczający 3 miesięcy".Zaprzestanie pracy z powodu urlopu dla poratowania zdrowia mieści się w tym fragmencie przepisu, w którym postanowiono, że dodatek funkcyjny nie przysługuje od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym nauczyciel zaprzestał pełnienia z innych powodów obowiązków, do których przywiązany jest ten dodatek. Przepis odrywa się w tym miejscu od usprawiedliwionego czy nie usprawiedliwionego zaprzestania pełnienia obowiązków na stanowisku, do którego przywiązany jest dodatek funkcyjny, co jest zgodne z istotą prawną dodatków funkcyjnych.Dodatek funkcyjny stanowi uzupełniający składnik wynagrodzenia za pracę związany ściśle z pełnioną funkcją, co w odniesieniu do nauczycieli wynika wprost z § 3 ust. 1 uchwały. Różni się on od wynagrodzenia zasadniczego m.in. tym, że wynagrodzenie zasadnicze jest samodzielnym składnikiem wynagrodzenia za pracę, zawsze stanowiącym podstawę obliczenia wysokości innych świadczeń przysługujących pracownikowi. Natomiast dodatki do wynagrodzenia "rządzą się własnymi samodzielnymi prawami", podlegają wliczeniu do podstawy obliczenia innych świadczeń wtedy, gdy to wynika wyraźnie z przepisów. Przepisy dotyczące dodatków nieraz ustalają, że określonego dodatku nie wlicza się albo w pewnym okresie się nie wypłaca.Tak uregulował to omawiany § 6 ust. 4 uchwały Rady Ministrów, który przewiduje, że w okresach, w których nauczyciel nie świadczy pracy, z którą związany jest dodatek funkcyjny, nie ma on prawa do tego dodatku, dodatek mu nie przysługuje.Nie można podzielić poglądu, że urlop dla poratowania zdrowia należy traktować tak samo jak niewykonywanie pracy z powodu choroby. Przeczy temu zarówno wykładnia wyprowadzona z brzmienia przepisu, jak i wykładnia systemowa. W § 6 ust. 4 ostatnie zdanie uchwały Rady Ministrów w sprawie wynagradzania nauczycieli wprost używa się określenia "niewykonywania pracy z powodu choroby".Wobec tego, że niewykonywanie pracy z powodu choroby jest czymś innym niż zaprzestanie pracy z powodu urlopu dla poratowania zdrowia, przepis ten - gdyby chciał przyznać takie same prawa nauczycielom korzystającym z urlopu dla poratowania zdrowia - musiałby mieć inne brzmienie, gdyż musiałby również dodać "oraz z powodu urlopu dla poratowania zdrowia". Karta Nauczyciela, w tym przepisy rozdziału 8, nie pozostawiają wątpliwości, że okres choroby jest traktowany inaczej w ustawie niż okres urlopu dla poratowania zdrowia.Świadczy o tym, m.in. art. 72, art. 73 ust. 2, a w szczególności art. 23 ust. 1 pkt 2. Przepis ten pozwalający nawiązać stosunek pracy z nauczycielem mianowanym ma następujące brzmienie: "(...) 2) w razie czasowej niezdolności nauczyciela do pracy spowodowanej jego chorobą, jeżeli okres tej choroby przekracza 1 rok; w szczególnie uzasadnionych wypadkach - po stwierdzeniu przez komisję lekarską poprawy stanu zdrowia i możliwości powrotu do pracy - okres nieobecności w pracy spowodowanej chorobą może być przedłużony ponad 1 rok, nie dłużej jednak niż do dwóch lat, licząc łącznie okres choroby i urlopu dla poratowania zdrowia".Wprawdzie przepis ten normuje sytuacje, w których można z nauczycielem mianowanym rozwiązać stosunek pracy, lecz brak jest przekonywających argumentów, aby przy tłumaczeniu treści przepisów o wynagrodzeniu przyjąć inną wykładnię i utożsamiać pojęcie choroby z pojęciem urlopu dla poratowania zdrowia.Za stanowiskiem Sądu Najwyższego przemawiają ponadto następujące argumenty:Przepisy odnoszące się do wynagrodzeń nie mogą być interpretowane rozszerzająco, lecz muszą być wykładane ściśle. Ścisła wykładnia § 6 ust. 4 uchwały nr 178 Rady Ministrów nie pozwala na rozszerzającą interpretację zdania ostatniego tego przepisu, który ma charakter wyjątku od zasady unormowanej w zdaniu pierwszym, odnoszącej się do trzeciej przesłanki, której zaistnienie powoduje, że dodatek funkcyjny nie przysługuje, tj. jeżeli nauczyciel zaprzestał z innych powodów pełnienia obowiązków, do których przywiązany jest ten dodatek.Gdyby nie było zdania ostatniego tego przepisu, również w okresie choroby nauczycielowi nie przysługiwałby dodatek funkcyjny ze względu na trzecią przesłankę ze zdania pierwszego tego przepisu. Z przyczyn humanitarnych przyjęto wyjątek od zasady ze zdania pierwszego i w zdaniu drugim postanowiono, że w okresie niewykonywania pracy z powodu choroby dodatek funkcyjny przysługuje za okres nie przekraczający 3 miesięcy. Wyjątki również nie mogą być interpretowane rozszerzająco.Przeciwne stanowisko nie uwzględnia, że w sytuacji, gdy nauczyciel najpierw choruje i korzysta ze zwolnień lekarskich, a następnie korzysta z urlopu dla poratowania zdrowia i okresy te każdorazowo trwają co najmniej po 3 miesiące, nauczyciel otrzymuje dodatek funkcyjny łącznie przez 6 miesięcy, mimo że funkcji, z którą związany jest ten dodatek, faktycznie nie wykonuje. Trudno przyjąć taką intencję w przepisach o wynagradzaniu nauczycieli, tak znacznie odbiegającą od zasad obowiązujących w stosunkach pracy innych grup zawodowych, w każdym razie musiałoby to wynikać wprost z przepisów.Z tych względów na postawione pytanie prawne Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak wyżej.Podjęta uchwała Sądu Najwyższego wyjaśnia wprawdzie odpowiednie przepisy uchwały nr 178 Rady Ministrów z dnia 16 sierpnia 1982 r., aczkolwiek wymieniona uchwała już nie obowiązuje, ale obowiązywała w okresie, który jest objęty sporem. Uchwała Sądu Najwyższego zachowuje aktualność pod rządem obecnie obowiązującej uchwały nr 97 Rady Ministrów z dnia 8 sierpnia 1983 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli (M.P. Nr 28, poz. 153), albowiem § 7 ust. 4 tej uchwały w części objętej zakresem odpowiedzi Sądu Najwyższego ma takie samo brzmienie jak § 6 ust. 4 poprzednio obowiązującej uchwały. Różnica w obu tych przepisach polega jedynie na tym, że § 7 ust. 4 uchwały nr 97 ponadto stanowi, że jeżeli zaprzestanie pełnienia obowiązków nastąpiło od pierwszego dnia miesiąca, dodatek funkcyjny nie przysługuje od tego dnia.