III PZP 43/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Świeboda. Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Bryndy, w sprawie z wniosku Zygmunta S. i 23 innych przeciwko Zespołowi Opieki Zdrowotnej w L. o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia zmieniającego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie postanowieniem z dnia 7 września 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy pracownicy działu pomocy doraźnej mają prawo do dodatku, o którym mowa w § 3 pkt 6 zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 15 grudnia 1981 r. w sprawie wysokości wynagrodzenia za dyżury zakładowe i za gotowość do pracy oraz za pracę w pomocy doraźnej (Dz. Urz. MZiOS z 1982 r. Nr 3, poz. 14) za godziny pracy przepracowane w ramach obowiązującego ich tygodniowego wymiaru czasu pracy i harmonogramu rozkładu czasu pracy, jeżeli praca ta była wykonywana w niedziele, święta i dodatkowe dni wolne od pracy?"podjął następującą uchwałę:Pracownicy działu pomocy doraźnej mają prawo do dodatku - przewidzianego w § 3 pkt 6 zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 15 grudnia 1981 r. w sprawie wysokości wynagrodzenia za dyżury zakładowe i za gotowość do pracy oraz za pracę w pomocy doraźnej (Dz. Urz. MZiOS z 1982 r. Nr 3, poz 14) za godziny pracy przepracowane w ramach obowiązującego ich tygodniowego wymiaru czasu pracy i harmonogramu rozkładu czasu pracy, jeżeli praca ta była wykonywana w niedziele, święta i dodatkowe dni wolne od pracy. Uzasadnienie faktycznePostawione przez Sąd Pracy pytanie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawcy będący pracownikami pomocy doraźnej domagali się uznania za bezskuteczne dokonanych w stosunku do nich wypowiedzeń zmieniających. Dotychczasowe umowy przewidywały, że wnioskodawcy za każdą godzinę pracy mają otrzymywać 10-procentowy dodatek do wynagrodzenia zasadniczego, za każdą zaś godzinę pracy w niedziele, święta i dni wolne od pracy dodatek ten miał wynosić 100%. Wypowiedzenie zmieniające dotyczy zniesienia dodatku 100-procentowego, jeśli praca w niedziele, święta i dni wolne od pracy mieściła się w tygodniowym wymiarze czasu pracy oraz w rozkładzie czasu pracy przewidzianym w harmonogramie.Strona pozwana, wnosząc o oddalenie żądania, podniosła, że wnioskodawcy wykonują pracę według ustalonego harmonogramu, w związku z czym czas pracy wnioskodawców nie przekracza obowiązującego 40-godzinnego tygodnia pracy, a jeśli pracują w niedziele, święta i dni wolne od pracy, to za pracę w te dni otrzymują zgodnie z harmonogramem dzień wolny od pracy w tygodniu. Strona pozwana podniosła, że dotychczas interpretowała wadliwie § 3 pkt 6 zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 15 grudnia 1981 r. w sprawie wysokości wynagrodzenia za dyżury zakładowe i za gotowość do pracy oraz za pracę w pomocy doraźnej (Dz. Urz. MZiOS z 1982 r. Nr 3, poz. 14). Błąd swój spostrzegła wówczas, gdy zostały wydane wytyczne Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 6 stycznia 1982 r. w sprawie czasu pracy i dodatkowych dni wolnych od pracy oraz rozkładu czasu pracy w 1982 r. (Dz. Urz. MZiOS Nr 2, poz. 12). Opierając się na tych wytycznych, strona pozwana jest zdania, że wspomniany dodatek 100-procentowy przysługuje tylko za pracę przekraczającą ustawowy wymiar czasu pracy.Komisja odwoławcza uznała dokonane w stosunku do wnioskodawców wypowiedzenie zmieniające za nieuzasadnione, a w związku z odwołaniem zakładu pracy Sąd Pracy - ze względu na występujące poważne wątpliwości prawne - przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji postanowienia. Z uzasadnienia tego pytania wynika, że Sąd Pracy skłonny jest przychylić się do poglądu, że 100-procentowy dodatek przysługuje wnioskodawcom zgodnie z obowiązującymi przepisami prawnymi. Sąd Pracy jest zdania, że wytyczne, na które powołuje się strona pozwana, nie mają zastosowania do wnioskodawców. Wytyczne te dotyczą bowiem interpretacji rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 1981 r. w sprawie czasu pracy i zasad wprowadzania w uspołecznionych zakładach pracy dodatkowych dni wolnych od pracy z 1982 r. (Dz. U. Nr 31, poz. 176), wnioskodawcy zaś otrzymują dodatkowe wynagrodzenie na podstawie przepisu szczególnego, jakim jest zarządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 15 grudnia 1981 r., które zostało wydane w wykonaniu delegacji ustawowej zawartej w § 22 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 listopada 1978 r. w sprawie uposażenia pracowników zakładów społecznych służby zdrowia, zakładów pomocy społecznej i zakładów rehabilitacji zawodowej inwalidów (Dz. U. Nr 28, poz. 120), znowelizowanego rozporządzeniem z dnia 7 grudnia 1981 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 182). Wynagrodzenie więc wnioskodawców normują - zdaniem Sądu - odrębne przepisy o charakterze szczególnym, które nie zostały zmienione rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 1981 r. w sprawie czasu pracy i zasad wprowadzania w uspołecznionych zakładach pracy dodatkowych dni wolnych od pracy w 1982 r. (Dz. Nr 31, poz. 176), na którym oparte zostały wspomniane wytyczne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według ustalonego przez Sąd stanu faktycznego tygodniowy czas pracy wnioskodawców (40-godzinny), jako zatrudnionych w dziale pomocy doraźnej, tj. w pogotowiu ratunkowym, nie został przekroczony, pomimo ich pracy w niedziele, święta i dni wolne od pracy, gdyż wnioskodawcy za przepracowane dni otrzymali dzień wolny od pracy przewidziany harmonogramem rozkładu czasu pracy. W sprawie jest też niesporne, że jeśli na skutek dodatkowej pracy w niedziele, święta i dni wolne od pracy tygodniowy wymiar czasu pracy wnioskodawców (40 godzin), przewidziany harmonogramem rozkładu czasu pracy, został przekroczony, ponieważ za pracę w te dni wnioskodawcy nie otrzymali dnia wolnego od pracy, to zakład pracy za każdą godzinę pracy ponad ustawowy wymiar czasu pracy (40 godzin) świadczoną w niedziele, święta i dni wolne od pracy wypłacał wnioskodawcom wynagrodzenie zwiększone o 100-procentowy dodatek.Istota przeto zagadnienia sprowadza się do udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy pracownikom działu pomocy doraźnej (pogotowie ratunkowe) przysługuje 100-procentowy dodatek za pracę świadczoną w niedziele, święta i dni wolne od pracy, jeśli praca ta mieści się w ramach obowiązującego wnioskodawców tygodniowego wymiaru czasu pracy (40 godzin) i objęta jest harmonogramem rozkładu czasu pracy, skoro za przepracowane dodatkowo dni pracownicy otrzymywali w zamian dzień wolny od pracy.W świetle ogólnie obowiązujących zasad pracownikowi należy się 100-procentowy dodatek w razie świadczenia pracy w niedziele i święta pod warunkiem, że nie udzielono mu w zamian za tę pracę dnia wolnego (art. 134 § 2 i art. 140 § 1 k.p.). Podobna zasada obowiązuje, jeśli chodzi o pracę świadczoną w dodatkowy dzień wolny od pracy (§ 7 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 1981 r. w sprawie czasu pracy i zasad wprowadzania w uspołecznionych zakładach pracy dodatkowych dni wolnych od pracy w 1982 r. - Dz. U. Nr 31, poz. 176). Od tej zasady mogą istnieć wyjątki wynikające ze szczególnych unormowań (najczęściej resortowych), ustalających w sposób bardziej korzystny dla pracownika, niż to przewiduje art. 134 § 2 k.p., zasady wynagradzania pracowników za pracę świadczoną w niedziele, święta i dni dodatkowe wolne od pracy. Takie bardziej korzystne dla pracownika przepisy szczególne mają z mocy art. 18 § 2 k.p. charakter przepisów wiążących.Wnioskodawcy są pracownikami zatrudnionymi w dziale pomocy doraźnej (pogotowie ratunkowe). Chodzi więc o to, czy w stosunku do tej grupy pracowników służby zdrowia istnieją szczególne przepisy normujące w sposób bardziej dla nich korzystny zasady wynagradzania za pracę świadczoną w niedziele, święta i dodatkowe dni wolne od pracy.Zgodnie z § 22 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1978 r. w sprawie uposażenia pracowników zakładów społecznych służby zdrowia, zakładów pomocy społecznej i zakładów rehabilitacji zawodowej inwalidów w brzmieniu nadanym przez § 1 pkt 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 grudnia 1981 (Dz. U. Nr 32, poz. 182) Minister Zdrowia i Opieki Społecznej został upoważniony do określenia zasad oraz wysokości wynagrodzenia za pracę w oddziale pomocy doraźnej (pogotowie ratunkowe). W wykonaniu tej delegacji zostało wydane zarządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 15 grudnia 1981 r. w sprawie wysokości wynagrodzenia za dyżury zakładowe i za gotowość do pracy oraz za pracę w pomocy doraźnej (Dz. Urz. MZiOS z 1982 r. Nr 3, poz. 14). Na podstawie § 3 pkt 6 tego zarządzenia za pracę w oddziale pomocy doraźnej (pogotowie ratunkowe) wykonywaną w niedziele, święta oraz dodatkowe dni wolne od pracy pracownikom przysługuje zwiększony do 100% dodatek za każdą godzinę pracy. W ten sposób - w ramach zakreślonych delegacją przez obowiązujące przepisy - wydane zostało zarządzenie resortowe ustalające wysokość dodatkowego wynagrodzenia za pracę świadczoną w niedziele, święta i dodatkowe dni wolne od pracy w stosunku do określonej grupy pracowników służby zdrowia, tj. do pracowników zatrudnionych w dziale pomocy doraźnej (pogotowie ratunkowe).Sformułowanie pkt 6 § 3 zarządzenia z dnia 15 grudnia 1981 r. wskazuje, że otrzymanie przez pracownika pogotowia ratunkowego przewidzianego dodatku do wysokości 100% za każdą godzinę pracy w niedziele, święta i dodatkowe dni wolne od pracy nie zostało uzależnione od tego, aby pracownik w zamian za przepracowany dzień nie otrzymał dnia wolnego i aby w związku z tym praca jego nie mieściła się w ramach obowiązującego tygodniowo wymiaru czasu pracy i harmonogramu rozkładu tego czasu. Przeciwnie - gramatyczna wykładnia tego postanowienia wskazuje, że z omawianego punktu widzenia jest obojętne, czy pracownik w zamian za przepracowaną niedzielę, święto lub dzień wolny od pracy otrzymał czy nie otrzymał wolnego dnia, lecz jedyną i wyłączną przesłankę uzasadniającą przyznanie pracownikowi dodatkowego wynagrodzenia przewidzianego w pkt 6 § 3 zarządzenia jest ustalenie, iż pracownik pogotowia ratunkowego pracował w niedzielę, święto lub dodatkowy dzień wolny od pracy. Dlatego też należy przyjąć, że pkt 6 § 3 jest przepisem szczególnym, mieszczącym się w ramach delegacji udzielonej Ministrowi Zdrowia i Opieki Społecznej, który pewnej grupie pracowników służby zdrowia (pracownikom pogotowia ratunkowego) dał większe uprawnienia niż te, jakie wynikają z przepisów kodeksu pracy dotyczących wynagradzania pracowników za pracę świadczoną w niedziele, święta i dodatkowe dni wolne od pracy. Jak bowiem poprzednio zaznaczono, w stosunku do ogółu pracowników takie dodatkowe wynagrodzenie przysługuje jedynie w razie braku otrzymania przez pracownika dnia wolnego od pracy w zamian za przepracowaną niedzielę, święto lub dodatkowy dzień wolny od pracy oraz przekroczenia w związku z tym tygodniowego wymiaru czasu pracy.Wbrew stanowisku reprezentowanemu przez stronę pozwaną niczego w tym zakresie nie mogły zmienić wytyczne Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej, gdyż wytyczne nie stanowią źródła prawa i nie są w stanie doprowadzić do zmiany obowiązujących przepisów, lecz ich charakter jest ściśle wyjaśniający. Zresztą wytyczne Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 6 stycznia 1982 r. w sprawie czasu pracy i dodatkowych dni wolnych od pracy w 1982 r. (Dz. Urz. MZiOS Nr 2, poz. 12) w omawianym przedmiocie nie dotyczą pracowników zatrudnionych w pogotowiu ratunkowym, co trafnie podkreślił Sąd Pracy, lecz pracowników zatrudnionych w komórkach organizacyjnych i zapewniających całodobową opiekę nad pacjentem. Jak bowiem wynika z pkt 7 § 1 tych wytycznych, czas pracy pracowników wymienionych w § 7 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. (Dz. U. Nr 51, poz. 326), tj. pracowników zatrudnionych w komórkach organizacyjnych zapewniających całodobową opiekę nad pacjentem, może być w okresie rozliczeniowym przedłużony do 12 godzin na dobę i dopiero za godziny przekraczające 12 godzin na dobę przysługuje tym pracownikom dodatek w wysokości 100% uposażenia zasadniczego. W wytycznych chodzi o inną grupę pracowników (zatrudnionych w komórkach organizacyjnych zapewniających całodobową opiekę nad pacjentem), podczas gdy sprawa dotyczy pracowników pogotowia ratunkowego. Wytyczne więc nie pozostają w sprzeczności z pkt 6 § 3 zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 15 grudnia 1981 r., na którym wnioskodawcy - jako pracownicy pogotowia ratunkowego - opierają swe roszczenia.Trzeba też zaznaczyć, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 1981 r. w sprawie czasu pracy i zasad wprowadzania w uspołecznionych zakładach pracy dodatkowych dni wolnych od pracy w 1982 r. (Dz. U. Nr 31, poz. 176), na które powołują się wspomniane wytyczne, nie zmieniło zasad dodatkowego wynagradzania pracowników pogotowia ratunkowego za pracę świadczoną w niedziele, święta i dni wolne od pracy. Wprawdzie zgodnie z § 7 ust. 2 tego rozporządzenia pracownikom zatrudnionym w dniu wolnym od pracy przysługuje dodatkowe wynagrodzenie w wysokości 100-procentowego dodatku tylko wówczas, gdy w zamian za przepracowany dzień nie otrzymali dnia wolnego od pracy w innym terminie, to jednak trzeba wziąć pod uwagę, iż wspomniany przepis ma charakter przepisu ogólnego, dotyczącego ogółu pracowników zatrudnionych w uspołecznionych zakładach pracy. W myśl zaś przyjętych zasad interpretacyjnych przepis natury ogólnej nie mógł zmienić treści § 3 pkt 6 zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 15 grudnia 1981 r., który jest przepisem szczególnym, gdyż dotyczy wąskiej grupy pracowników służby zdrowia, tj. pracowników zatrudnionych w pogotowiu ratunkowym.Dlatego też pracownicy działu pomocy doraźnej (pogotowie ratunkowe) mają prawo do dodatku przewidzianego w omawianym § 3 pkt 6 zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 15 grudnia 1981 r. za godziny przepracowane w ramach obowiązującego ich tygodniowego wymiaru czasu pracy i harmonogramu rozkładu czasu pracy, jeżeli praca ta była wykonywana w niedziele, święta lub dodatkowe dni wolne od pracy.