III CZP 36/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Gola. Sędziowie SN: Z. Marmaj (sprawozdawca), M. Sychowicz.SentencjaSąd Najwyższy z powództwa Przedsiębiorstwa Państwowego "Polmozbyt" w T. przeciwko Aleksandrowi B. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Toruniu postanowieniem z dnia 16 czerwca 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy cena importowanego motocykla marki Jawa-350 ustalona decyzją nr CD-U/81 Państwowej Komisji Cen z dnia 24 grudnia 1981 r., która weszła w życie z dniem 28 grudnia 1981 r., zachowała charakter ceny sztywnej w rozumieniu przepisu art. 537 § 1 k.c. do umowy sprzedaży motocykla zawartej po dniu 1 stycznia 1982 r., tj. po wejściu w życie uchwały nr 243 Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie zasad działalności przedsiębiorstw państwowych w 1982 r. (M. P. Nr 32, poz. 287)?"podjął następującą uchwałę:Po wejściu w życie uchwały nr 243 Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie zasad działalności przedsiębiorstw państwowych w 1982 r. (M.P. Nr. 32, poz. 287), tj. po dniu 1 stycznia 1982 r., ustalona wcześniej decyzją Państwowej Komisji Cen cena motocykla importowanego utraciła charakter ceny sztywnej. Uzasadnienie faktyczneU podłoża zagadnienia prawnego przekazanego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przez Sąd Wojewódzki istnieje następujący stan faktyczny i prawny sprawy:Pozwany nabył w dniu 16.I.1982 r. w sklepie powodowego Przedsiębiorstwa motocykl importowany marki Jawa-350, płacąc cenę 40.000 zł. Po kilku dniach sprzedawca dowiedział się, że od dnia 28.XII.1981 r. cena motocykla ustalona przez Państwową Komisję Cen wynosiła 55.000 zł. Decyzja PKC z dnia 24.XII.1981 r. dotarła do Przedsiębiorstwa z opóźnieniem w związku z występującymi wówczas znanymi utrudnieniami w przekazywaniu korespondencji. Sprzedawca wezwał nabywcę do dopłaty różnicy, a gdy ten odmówił, skierował sprawę na drogę postępowania sądowego, powołując się na to, że cena motocykla ustalona w grudniu 1981 r. przez PKC była ceną sztywną (art. 537 § 1 k.c.), co ma ten skutek, że nabywca zobowiązany jest do dopłaty różnicy. Sąd Rejonowy powództwo uwzględnił, natomiast Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę na skutek rewizji pozwanego, przedstawił zagadnienie prawne przytoczone na wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Należy przede wszystkim podnieść, iż umowa sprzedaży motocykla, zawarta w dniu 16.I.1982 r., miała miejsce w okresie przejściowym z punktu widzenia systemu cen, w okresie tzw. prowizorium cenowego. W owym czasie bowiem obowiązywał dekret z dnia 3 czerwca 1953 r. o ustalaniu cen, opłat i stawek taryfowych (Dz. U. Nr 31, poz. 122), uchylony ustawą o cenach dopiero z dniem 9.III.1982 r. (Dz. U. Nr 7, poz. 52). W tym czasie, bo z dniem 1 stycznia 1982 r., weszła jednak w życie uchwała nr 243 Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie zasad działalności przedsiębiorstw państwowych w 1982 r. (M. P. Nr 32, poz. 287). Uchwała nr 243 Rady Ministrów, mająca charakter uchwały samoistnej, bo nie opartej na delegacji ustawowej, podjęta została w celu dostosowania działalności przedsiębiorstw do warunków reformy gospodarczej.Rozdział 2 wymienionej uchwały dotyczył cen i w § 5 stanowił, że przedsiębiorstwa stosują w obrocie ceny urzędowe, ceny regulowane, ceny umowne oraz ceny wolne. W § 14 ust. 2 utrzymano w mocy ceny i marże ustalone na dotychczasowych zasadach do czasu ich ustalenia w trybie określonym w uchwale. W ślad za tym ówczesna Państwowa Komisja Cen w dniu 22.XII.1981 r. wydała wytyczne określające zasady ustalania cen regulowanych (nie publ.).Ceny urzędowe ustalone były przez Radę Ministrów lub przez inny organ administracji państwowej (§ 6 i § 7) i obejmowały środki spożycia i usług mające podstawowe znaczenie dla kosztów utrzymania lub ochrony zdrowia ludności oraz środki produkcji i usługi mające podstawowe znaczenie dla kosztów wytwarzania. Ceny urzędowe były zgodne z treścią § 6 ust. 4 uchwały cenami maksymalnymi.Ceny regulowane były ustalane przez przedsiębiorstwa - producentów wedle zasad określonych przez Państwową Komisję Cen (wytyczne z dnia 22.XII.1981 r.). Wykaz towarów, na które ustalane były ceny regulowane, zawiera § 8 ust. 4 uchwały.Zgodnie z § 10 uchwały ceny umowne ustala się w obrocie między jednostkami gospodarczymi na towary i usługi nie objęte przepisami o cenach urzędowych i regulowanych. Analiza przepisów uchwały prowadzi do wniosku, że w odniesieniu do motocykli importowanych obowiązywały ceny wolne ustalane przez sprzedawcę (§ 10 ust. 3 uchwały).Ustawa o cenach z dnia 26 lutego 1982 r. przewiduje już tylko trzy rodzaje cen: ceny urzędowe, ceny regulowane i ceny umowne. Cenami urzędowymi są ceny ustalane przez właściwe organy administracji państwowej, tj. przez Urząd Cen lub inny organ administracji państwowej wyznaczony przez Radę Ministrów. Wykaz towarów i usług, na które ustala się ceny urzędowe, uchwala Sejm. W roku 1983 wykaz tych towarów i usług został określony uchwałą Sejmu z dnia 29 grudnia 1982 r. (M. P. Nr 33, poz. 290).Ceny regulowane są to ceny ustalane przez sprzedawców lub ich zrzeszenia na podstawie zasad określonych przez właściwe organy administracji państwowej (art. 5 ust. 1). Wykaz towarów i usług objętych cenami regulowanymi uchwala Rada Ministrów po zasięgnięciu opinii właściwych komisji sejmowych (art. 7 ust. 2). Odpowiednia uchwała Rady Ministrów została podjęta w dniu 4 czerwca 1982 r. (M. P. Nr 17, poz. 136) i zawiera przeszło sto towarów i grup towarowych. Sposoby ustalania cen regulowanych określone zostały w zarządzeniu nr 12/82 Ministra do spraw Cen z dnia 10 grudnia 1982 r. (Dziennik Urzędowy Cen Nr 6, poz. 41).Ceny regulowane ustala się przede wszystkim na towary i usługi dotowane przez państwo, towary importowane ze środków dewizowych przyznawanych centralnie, niektóre usługi świadczone przez przedsiębiorstwa użyteczności publicznej. Ceny te ustala sprzedawca (producent, wykonawca usługi, jednostka handlowa) na podstawie kalkulacji sporządzonej wedle zasad wynikających z zarządzenia nr 12/82 Ministra do spraw Cen. Pozycja odbiorcy (kupującego) jest taka, że może on zażądać od dostawcy (sprzedawcy), aby ten przedstawił do wglądu kalkulację ceny. Nie dotyczy to wszakże obrotu detalicznego. W razie sporu między dostawcą a odbiorcą spór rozstrzygany jest przez okręgowy urząd cen, właściwy dla siedziby producenta (dostawcy).Ceny umowne obowiązują na towary i usługi nie objęte cenami urzędowymi i regulowanymi (art. 11). Mogą one być zamrożone na okres do trzech miesięcy (art. 12).Odrębną podstawą do ingerowania w system cen jest art. 11 ustawy z dnia 21 lipca 1983 r. o szczególnej regulacji prawnej w okresie przezwyciężania kryzysu społeczno-ekonomicznego oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 39, poz. 176). Rada Ministrów, wykorzystując upoważnienie wynikające z wymienionej ustawy, wydała rozporządzenie z dnia 25 lipca 1983 r. (Dz. U. Nr 40, poz. 183), którym wprowadziła zakaz nieuzasadnionego podwyższania cen wyrobów zaopatrzeniowych i inwestycyjnych w kraju przez jednostki gospodarki uspołecznionej. Wynika z tego, iż istnieją różne stopnie ingerencji organów państwowych w systemie cen. Najdalej idąca ingerencja tych organów odnosi się do cen urzędowych, wykaz towarów bowiem objętych tymi cenami ustala Sejm na wniosek Rady Ministrów, a następnie są one ustalane przez właściwe organy administracji państwowej. Najniższy stopień ingerencji tych organów odnosi się do cen umownych, choć tu także może to mieć miejsce.Ceny urzędowe oraz ceny regulowane są cenami ustalanymi bezpośrednio przez organy administracji państwowej lub przy ingerencji tych organów i mają charakter cen maksymalnych w rozumieniu kodeksu cywilnego.Wprowadzenie nowego systemu cen nie może wszakże wpływać na zahamowanie obrotu towarowego. Z tej właśnie przyczyny ustawodawca nałożył na właściwe organy i przedsiębiorstwa obowiązek dostosowania cen do postanowień uchwały (§ 14 ust. 2) oraz ustawy (art. 23 ust. 2), utrzymując w mocy ceny i marże ustalone na dotychczasowych zasadach. Klauzula ta nie oznacza jednak, że utrzymano w mocy dotychczasowy charakter cen, tzw. ceny sztywne, minimalne, wynikowe. Oznacza to tylko, że utrzymano w mocy dotychczasową wysokość cen i marż, nie zaś ich charakter.Skoro ceny umowne ustala sprzedawca, a taka cena obowiązuje w odniesieniu do cen motocykla importowanego, to nie sposób przyjąć, że od woli i działania sprzedawcy uzależniona ma być początkowa data obowiązywania tej ceny w sensie jej charakteru. Oznacza to, że z chwilą wejścia w życie uchwały nr 243 Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie zasad działalności przedsiębiorstw państwowych w 1982 r., zastąpionej następnie przez ustawę o cenach, tzn. z dniem 1 stycznia 1982 r., przestał obowiązywać dotychczasowy system cen (ceny sztywne, minimalne, wynikowe itp.), choć do czasu wprowadzenia cen nowych dotychczasowe ceny i marże w zakresie ich wysokości nie uległy zmianie. Zmienił się natomiast - jak to już zostało podniesione - ich charakter. Oznacza to też, że od dnia 1 stycznia 1982 r. sprzedawca motocykla mógł cenę - ustaloną wcześniej przez Państwową Komisję Cen - obniżyć lub podwyższyć albo pozostawić ją na dotychczasowym poziomie. Decyzja w tym zakresie pozostawiona została samorządnemu i samofinansującemu się przedsiębiorstwu.Przepisy kodeksu cywilnego nie zajmują się sposobem ustalania cen i nie normują systemu płac. Przepisy te normują natomiast stosunki cywilnoprawne powstające na tle cen ustalonych we właściwym trybie, obecnie w trybie ustawy o cenach, a w okresie przejściowym w trybie uchwały nr 243 Rady Ministrów.Z chwilą wejścia w życie wymienionych aktów prawnych kodeksowe pojęcie ceny sztywnej i minimalnej przestało praktycznie występować w obrocie towarowym. Ma to takie znaczenie, że kupujący może zapłacić cenę niższą od maksymalnej, a sprzedawca nie może żądać dopłaty do wysokości ceny maksymalnej.Z tych przyczyn na przedstawione zagadnienie prawne należało udzielić odpowiedzi jak na wstępie.