III PZP 72/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska (współsprawozdawca), S. Perestaj, S. Rejman, Z. Stypułkowska, J. Wasilewski, Z. Zaziemski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL Teresy Koza, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy prawo tworzenia i zrzeszania się w związki zawodowe przysługuje także - na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 32, poz. 216) - osobom wykonującym pracę nakładczą oraz osobom świadczącym pracę na podstawie umowy agencyjnej?"powziął i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą uchwałę:Osoby wykonujące pracę nakładczą oraz osoby świadczące pracę na podstawie umowy agencyjnej nie mają prawa tworzenia i zrzeszania się w związki zawodowe. Uzasadnienie faktyczneRozważania nad odpowiedzią na pytanie prawne zawarte we wniosku Ministra Sprawiedliwości sprowadzają się do wyjaśnienia kwestii, czy przepisy ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 32, poz. 216) zezwalają na prawo tworzenia i zrzeszania się w związki zawodowe również osobom wykonującym pracę nakładczą oraz osobom świadczącym pracę na podstawie umowy agencyjnej.Z art. 10 ust. 1 tej ustawy wyraźnie wynika, że prawo tworzenia i zrzeszania się w związki zawodowe przysługuje osobom świadczącym pracę w ramach stosunku pracy bez względu na podstawę takiego stosunku i stanowisko. Ponadto art. 1 ust. 1 ustawy, pozostający w związku z powyższym przepisem, stanowi, że prawo takie przysługuje pracownikom.Interpretacja więc powyższych przepisów powinna być dokonana w świetle i przy uwzględnieniu przepisów kodeksu pracy. Kodeks pracy zaś obejmuje swym zakresem osoby pozostające w prawnym stosunku pracy.Z bezwzględnego charakteru przepisów kodeksu pracy dotyczących nawiązania stosunku pracy wynika, że w naszym systemie prawnym nie istnieją inne rodzaje tych stosunków, poza wymienionymi w art. 2. Jak zaś stanowi ten przepis, za pracowników uważa się osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Kodeks pracy nie obejmuje wszystkich dziedzin stosunków prawnych, w ramach których świadczona jest praca, i w myśl przepisów w nim zawartych osoby wykonujące pracę nakładczą oraz osoby świadczące pracę na podstawie umowy agencyjnej nie są pracownikami.Ustawodawca w art. 30 § 1 k.p. upoważnił Radę Ministrów do ustalenia tylko zakresu stosowania przepisów prawa pracy do osób wykonujących pracę nakładczą, a nie do uznania ich za pracowników w rozumieniu tych przepisów. Rada Ministrów w rozporządzeniu z dnia 31 grudnia 1975 r. (Dz. U. z 1976 r. Nr 3, poz. 19) określiła więc zakres stosowania przepisów prawa pracy do osób wykonujących pracę nakładczą, ze zmianami wynikającymi z odrębności ich nakładczego zatrudnienia.Należy podkreślić, że w świetle wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów wyraźne jest rozróżnienie statusu prawnego wykonawców pracy nakładczej oraz statusu pracowników w rozumieniu kodeksu pracy, tj. osób pozostających w stosunku pracy.Podobna sytuacja istnieje na gruncie ustawy z dnia 16 września 1982 r. - prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210), która również odróżnia zatrudnienie członków spółdzielni pracy na podstawie spółdzielczej umowy o pracę od zatrudnienia na podstawie umowy o pracę nakładczą, wskazując, które z przepisów ustawy stosuje się odpowiednio do tych osób (por. art. 201, 202 tej ustawy).Osoba wykonująca pracę nakładczą nie może być uznana za pracownika, a umowa o pracę nakładczą nie jest umową o pracę w rozumieniu przepisów kodeksu pracy. Choć obie te umowy mają wiele cech wspólnych, to jednak odrębność tych stosunków prawnych nie pozwala na postawienie między nimi znaku równości.Przechodząc do rozważań charakteru prawnego umowy agencyjnej, trzeba stwierdzić, że należy ona do grupy umów cywilnoprawnych. Co do tego nie ma rozbieżności ani w doktrynie, ani w judykaturze.W praktyce wspólnym mianem tych umów obejmuje się zarówno umowy agencyjne uregulowane w kodeksie cywilnym (art. 758-764 k.c.), jak i umowy na warunkach zlecenia (art. 734-751 k.c.). Tak więc również osoby świadczące pracę na podstawie umowy agencyjnej nie mogą być utożsamione z pracownikami w rozumieniu przepisów kodeksu pracy.Z rozważań powyższych wynika, że zarówno osoby wykonujące pracę nakładczą, jak i osoby świadczące pracę na podstawie umowy agencyjnej nie mogą być uznane za pracowników wykonujących pracę w ramach stosunku pracy w rozumieniu art. 1 ust. 1 i art. 10 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych.Do takiego wniosku prowadzi gramatyczna i językowa wykładnia terminów "pracownik" i "osoba świadcząca pracę w ramach stosunku pracy". Ustawodawca w ustawie o związkach zawodowych wyraźnie zacieśnia pojęcie pracownika do osoby pozostającej w stosunku pracy (art. 4 ust. 2), a ten regulowany jest przepisami kodeksu pracy. Nie można więc utożsamiać pojęć "wykonawca pracy nakładczej" i "agent" z pojęciem "pracownik" w rozumieniu przepisu art. 2 k.p.Nie znajduje też żadnego uzasadnienia twierdzenie, że pojęcia "pracownik" i "osoba świadcząca pracę w ramach stosunku pracy", użyte w ustawie o związkach zawodowych, mają inną treść niż użyte w kodeksie pracy i całym systemie prawa.Wykładnia rozszerzająca. dająca możliwość tworzenia i zrzeszania się w związki zawodowe również osobom wykonującym pracę nakładczą oraz osobom świadczącym pracę na podstawie umowy agencyjnej, nie znajduje uzasadnienia w treści cytowanych wyżej przepisów ustawy o związkach zawodowych. Jedyny wyjątek zawarty jest w art. 11 ustawy o związkach zawodowych, który nie pozbawia prawa przynależności do związków pracowników, którzy przeszli na emeryturę lub rentę, oraz osób czasowo pozostających bez pracy w związku z jej poszukiwaniem.Tak więc krąg osób mogących tworzyć i zrzeszać się w związki zawodowe został z woli ustawodawcy świadomie ograniczony. Świadczy o tym treść ustawy o związkach zawodowych, która ostatecznie nie uwzględniła opublikowanych uprzednio założeń tej ustawy, obejmujących także osoby świadczące stale pracę na zasadach zbliżonych do pracy wykonywanej w ramach stosunku pracy, a wśród nich wykonawców pracy nakładczej i agentów. Uznanie zatem wykonawców pracy nakładczej i agentów za osoby mające prawo tworzenia i zrzeszania się w związki zawodowe miałoby znaczenie prawotwórcze, a nie stanowiłoby wykładni prawa - jak to trafnie zostało podkreślone we wniosku Prokuratury Generalnej PRL.Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.