IV KZ 130/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Bratoszewski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Kwiecień, S. Sokół. Prokurator Prokuratury Generalnej: J. Słok.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Wacława B., oskarżonego z art. 208 k.k., po rozpoznaniu zażalenia obrońcy oskarżonego na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w S. z dnia 28 września 1982 r. w części dotyczącej umorzenia postępowania karnego i po wysłuchaniu wniosku prokuratora postanowił utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Uzasadnienie faktyczneOskarżony stanął pod zarzutem popełnienia przestępstwa określonego w art. 203 k.k. Postępowanie przeciwko niemu toczyło się w trybie doraźnym. Wyznaczona w lej sprawie rozprawa główna rozpoczęła się w dniu 5 maja 1982 r., a w dniu 22 maja po przesłuchaniu biegłych psychiatrów uległa odroczeniu z równoczesnym skierowaniem oskarżonego na obserwację psychiatryczną w zamkniętym zakładzie leczniczym. Obserwację tę przeprowadzili biegli psychiatrzy w okresie od dnia 12 lipca do dnia 8 września 1982 r., po czym wydali opinię, w której stwierdzili pełną niepoczytalność oskarżonego w rozumieniu art. 25 § 1 k k.W związku z treścią tej opinii Sąd Wojewódzki w S. po wysłuchaniu stron na posiedzeniu w dniu 28 września 1982 r. postanowił odstąpić od trybu doraźnego, umorzyć postępowanie karne a następnie uchylić tymczasowe aresztowanie oskarżonego. Na postanowienie to wniósł zażalenie. obrońca oskarżonego w części dotyczącej umorzenia postępowania, zarzucając obrazę art. 361 § 2 k.p.k. wskutek niesłusznego umorzenia postępowania zamiast uniewinnienia oskarżonego, i domagając się uchylenia jego postanowienia w zaskarżonej części.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje: Wprawdzie opinia biegłych psychiatrów - podobnie jak każdy inny dowód w sprawie - podlega ocenie sądu orzekającego, ale co jej ocena nie jest kwestionowana przez żadną ze stron (prokurator występujący na posiedzeniu Sądu Wojewódzkiego wyraźnie wniósł o umorzenie postępowania), to uznać należy, że działanie oskarżonego w warunkach zupełnego zniesienia poczytalności jest poza sporem. Zachodzi więc przesłanka przewidziana w art. 25 § 1 k.k., gdy ustawodawca uznaje, że sprawca nie popełnia przestępstwa. Na tle decyzji powziętej przez Sąd Wojewódzki w zaskarżonym postanowieniu i argumentów zażalenia powstaje jednak problem, czy stwierdzenie tej okoliczności powinno skutkować w konkretnej sytuacji umorzenie. postępowania na podstawie art. 11 pkt 1 k.p.k., czy wydanie wyroku uniewinniającego na podstawie art. 316 § 2 k.p.k., czego domaga się autor zażalenia. Rozstrzygając ten problem, Sąd Najwyższy uznał, że w konkretnej sytuacji umarzając postępowanie Sąd Wojewódzki nie popełnił błędu. Artykuł 11 k.p.k., nakazujący umorzenie postępowania m.in. z powodów wymienionych w jego pkt 1, ma charakter ogólny i odnosi się nie tylko do stadium postępowania przygotowawczego, ale i sądowego, natomiast art. 361 § 2 k.p.k., nakazujący uniewinnienie sprawcy z powodów wymienionych w art. 11 § 1 k.p.k., ma charakter wyjątkowy i odnosi się tylko do sytuacji, gdy okoliczności wyłączające postępowanie zostały stwierdzone na rozprawie po rozpoczęciu przewodu sądowego. Przez rozpoczęcie przewodu sądowego, od którego zależy forma orzeczenia wydanego na podstawie art. 361 § 1 lub 2 k.p.k., rozumieć należy rozpoczęcie przewodu sądowego w aktualnie toczącej się rozprawie, a nie takie rozpoczęcie przewodu sądowego, które przestało być aktualne wskutek odroczenia rozprawy czy ewentualnie nawet zawieszenia postępowania. Świadczy o tym zamieszczenie art. 361 k.p.k. w rozdziale pt. "Wyrokowanie", następującym po rozdziałach pt. "Przewód sądowy" oraz "Przemówienia stron", jak też pośrednio zróżnicowanie określeń ustawowych dotyczących uzależnienia innych decyzji procesowych także od rozpoczęcia przewodu sądowego. Tak np. jeżeli - zgodnie z art. 444 § 2 k.p.k. - umorzenie postępowania (w sprawie z oskarżenia prywatnego) nie jest zależne od wyrażenia przez oskarżonego zgody na cofnięcie oskarżenia, a owo cofnięcie nastąpi przed rozpoczęciem przewodu sądowego na pierwszej rozprawie głównej, to np. w art. 44 § 1 k.p.k., dotyczącym przystąpienia pokrzywdzonego do sprawy w charakterze oskarżyciela posiłkowego, czy w art. 49 § 2 k.p.k., dotyczącym możliwości przyłączenia się do toczącego się postępowania prywatnoskargowego przez innych pokrzywdzonych, nie zamieszczono warunku, by decyzje te były możliwe tylko przed rozpoczęciem przewodu sądowego na pierwszej rozprawie. Wynika z tego, że w ostatnio wymienionych sytuacjach możliwe jest przystąpienie do postępowania także wtedy, gdy pierwotnie tocząca się rozprawa uległa odroczeniu i gdy toczy się ponownie od początku. Nie może być przy tym wątpliwości, że przed ponownym wyznaczeniem terminu rozprawy głównej mogą także znaleźć zastosowanie przepisy art. 299 i nast. k.p.k., gdyż sprawa znajduje się wówczas w fazie przygotowania do rozprawy głównej. Skoro zaś we wchodzącym w grę w niniejszej sprawie przepisie - art. 361 k.p.k. użyto ogólnego sformułowania o rozpoczęciu przewodu sądowego bez podkreślenia, że chodzi tu o przewód sądowy, choćby kiedykolwiek w przeszłości rozpoczęty, to uznać należy, że przewidziana w art. 361 § 2 k.p.k. forma wyroku odnosi się tylko do takiej sytuacji, gdy wydanie orzeczenia miałoby nastąpić w ramach toczącej się aktualnie rozprawy, na której ujawniły się okoliczności wymienione w tym przepisie. Jeżeli zaś okoliczności te ujawniły się w okresie poza toczącą się rozprawą, to powzięcie decyzji o umorzeniu postępowania może nastąpić na podstawie ogólnego przepisu - art. 11 k.p.k. w formie postanowienia. Ewentualne wyznaczenie nowej rozprawy głównej byłoby w takim wypadku po prostu zbędne i niecelowe. Ratio legis unormowania zawartego w art. 361 k.p.k. jest bowiem takie, że wówczas, gdy toczy się aktualnie rozprawa, niesłuszne byłoby odsyłanie jakichkolwiek kwestii do ich rozstrzygnięcia na posiedzeniu, i to w formie postanowienia, a nie wyroku; jeżeli zaś rozprawa taka nie toczy się, to nie ma przeszkód, by kwestię umorzenia postępowania rozstrzygnąć na posiedzeniu. Jedynie na marginesie zauważyć należy, że umorzenie postępowania z przyczyn wymienionych w art. 11 k.p.k. - merytorycznie biorąc - nie różni się niczym od uniewinnienia, gdyż powoduje identyczne skutki prawnomaterialne (powaga rzeczy osądzonej, brak odpowiedzialności za koszty, możność orzeczenia środków zabezpieczających na podstawie art. 103 i 104 k.k.), a więc także ze względu na zabezpieczenie gwarancji procesowych oskarżonego nie sprzeciwia się przedstawionemu zapatrywaniu, zwłaszcza że samo sprawstwo czynu nie jest kwestionowane.