III CZP 55/82

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z urzędu dotyczącej Tomasza G. o. uchylenie kurateli po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 14 grudnia 1982 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w K. postanowieniem z dnia 26 października 1982 r. III Cr. 1098/82 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy wobec braku wniosku osoby ułomnej o uchylenie kurateli, o której mowa w art. 183 k.r.o. i wyrażenie woli przez tę osobę pozostawienia kuratora poprzednio ustanowionego, sąd opiekuńczy jest władny z urzędu, po otrzymaniu wiadomości dyskwalifikujących tegoż zmienić osobę kuratora bez uchylenia kurateli?"podjęto następującą uchwałę.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w K. w trybie art. 391 k.p.c., budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.Na wniosek Tomasza G., który uległ wypadkowi podczas pracy w kopalni i ma trudności w załatwieniu swych spraw osobistych i urzędowych, Sąd Rejonowy w N. postanowieniem z dnia 19 listopada 1981 r. ustanowił nad nim kuratelę i obowiązki kuratora powierzył Władysławowi W. Zakres uprawnień i obowiązków kuratora Sąd Rejonowy ograniczył do załatwienia spraw osobistych i urzędowych Tomasza G. zobowiązując jednocześnie kuratora do składania corocznych sprawozdań z przebiegu kurateli.Pismem z dnia 18 marca 1982 r. Urząd Wojewódzki w K. zawiadomił Sąd Rejonowy, że Władysław W., jako kurator Tomasza G., utwierdza go w przekonaniu, że powinien otrzymać rentę, mimo że jego roszczenia rentowe oddalone zostały prawomocnym orzeczeniem Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Urząd Wojewódzki wyraził pogląd, że kurator W. działa na niekorzyść Tomasza G., gdyż przyczynia się do rozwoju jego schorzenia w postaci nerwicy roszczeniowej i sugerował zmianę osoby kuratora.Sąd Rejonowy w M., mimo sprzeciwów Tomasza G., postanowieniem z dnia 29 lipca 1982 r. uchylił kuratelę i zwolnił Władysława W. z obowiązków kuratora. W uzasadnieniu postanowienia stwierdził, że rozpoznany u Tomasza G. niedorozwój umysłowy nie ogranicza jego zdolności do kierowania swym postępowaniem, wobec czego nie jest on osobą ułomną i brak było podstaw do ustanowienia nad nim kurateli. Jako podstawę Sąd Rejonowy powołał art. 557 k.p.c.Rozpoznając rewizję od tego postanowienia Sąd Wojewódzki powziął wątpliwość, czy wobec braku wniosku osoby ułomnej i wyrażenia przez nią woli, by funkcję kuratora pełnił nadal Władysław W., sąd opiekuńczy władny byłby po otrzymaniu wiadomości dyskwalifikujących kuratora, z urzędu zmienić osobę kuratora nie uchylając kurateli. Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że wobec specyfiki przepisu art. 183 k.r.o. działanie z urzędu i wbrew woli osoby ułomnej w kierunku zmiany kuratora może w rezultacie spowodować faktyczne zniesienie kurateli. Osoba ułomna nie jest bowiem ubezwłasnowolniona i pragnie, by obowiązki kuratora pełniła konkretnie wskazana przez nią osoba.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego sprowadzają się do zagadnienia, czy wynikające z art. 183 § 2 k.r.o. związanie sądu opiekuńczego postanowieniem ustanawiającym kuratelę nad osobą ułomną i niedopuszczalność uchylenia tej kurateli bez wniosku osoby ułomnej rozciąga się także na osobę kuratora, czy też sąd opiekuńczy w zakresie wyznaczania i zmiany kuratora może działać z urzędu i wbrew woli osoby ułomnej.Udzielenie odpowiedzi na to pytanie wymaga rozważenia charakteru kurateli osoby ułomnej. Z treści art. 183 § 1 k.r.o. wynika, że celem kurateli jest zapewnienie pomocy dla prowadzenia wszelkich lub tylko określonego rodzaju spraw - osobie ułomnej fizycznie.Osoby dotknięte niedomaganiami, określonymi w art. 13 i 16 k.c. podlegają przepisom o postępowaniu w sprawach o ubezwłasnowolnienie - art. 544 i nast.k.p.c. - i dla nich ustanowienie kuratora w trybie art. 183 § 1 k.r.o. jest niedopuszczalne. Kuratela z art. 183 k.r.o. ustanawiana jest zatem dla osoby posiadającej pełną zdolność do kierowania swym postępowaniem i osoba ułomna, mimo ustanowienia dla niej kuratora, może samodzielnie dokonywać wszelkich czynności prawnych, a orzeczenie o ustanowieniu kuratora nie może zawierać żadnych w tym zakresie ograniczeń.Ustanowienie kuratora następuje w drodze orzeczenia sądu opiekuńczego - art. 600 k.p.c., co powoduje, że kurator nie jest wybranym przez osobę ułomną jej pełnomocnikiem, lecz ustanowionym przez sąd opiekuńczy przedstawicielem ustawowym, upoważnionym w sprawach przez Sąd określonych do działania w sposób wiążący dla reprezentowanego.Przedstawicielstwo ustawowe ma na względzie dobro osoby reprezentowanej, co wynika z przepisu art. 154 k.r.o., który nakazuje opiekunowi, by wykonał swe obowiązki z należytą starannością tak, jak tego wymaga dobro osoby, dla której ustanowiono opiekę i interes społeczny.Przepis, jak i pozostałe przepisy dotyczące opieki z mocy art. 178 § 2 k.r.o. mają zastosowanie także do kurateli w zakresie nie uregulowanego przepisami o kurateli.Z treści art. 183 k.r.o. nie wynika jakiekolwiek ograniczenie uprawnień sądu opiekuńczego w zakresie ustanawiania i odwołania kuratora, a zatem do kuratora, jako przedstawiciela ustawowego osoby ułomnej, mają zastosowanie przepisy dotyczące wszystkich rodzajów kurateli.Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie precyzuje przymiotów, jakie powinien posiadać kurator. Ogranicza się w art. 148 k.r.o. do wskazania, kto nie może być ustanowiony opiekunem. Założenia, z jakich wychodzi ustawodawca dyskwalifikując pewne osoby w zakresie powołania ich do wykonywania obowiązków przedstawicieli ustawowych, zgodne są z istotą i celami wszystkich rodzajów kurateli.Z art. 148 k.r.o. wynika obowiązek sądu opiekuńczego badania z urzędu, czy wskazany przez osobę ułomną kandydat na jej kuratora odpowiada wymogom ustawowym i w przypadku stwierdzenia, że zachodzi prawdopodobieństwo nienależytego wywiązywania się kandydata z obowiązków kuratora, sąd opiekuńczy wyznaczy inną osobę, posiadającą odpowiednie kwalifikacje. Sprzeciw osoby ułomnej może przejawiać się jedynie w złożeniu wniosku o uchylenie kurateli.Okoliczność, że kuratela z art. 183 § 1 k.r.o. nie może być ustanowiona i uchylona z urzędu, nie ogranicza uprawnień sądu opiekuńczego w zakresie badania kwalifikacji i wyboru osoby kuratora, a następnie nadzoru nad jego działalnością. Jeśli kurator nie sprawuje należycie kurateli, sąd opiekuńczy na podstawie art. 168 k.r.o. w zw. z art. 178 § 2 k.r.o. wyda odpowiednie zarządzenie, a w przypadku stwierdzenia, że dopuszcza się czynów lub zaniedbań, które naruszają dobro osoby poddanej kurateli, na zasadzie art. 169 § 2 k.r.o. zmieni osobę kuratora.Zmiana kuratora nie ma wpływu na istnienie kurateli i bez wniosku osoby ułomnej sąd opiekuńczy nie ma podstaw do uchylenia kurateli.Omówione wyżej zasady prowadzą do wniosku, że do kurateli ustanowionej w trybie art. 183 § 1 k.r.o. mają w pełni zastosowanie, zastrzeżone dla Sądu opiekuńczego uprawnienia do decydowania o wyborze osoby kuratora i sprawowania kontroli nad jego działalnością oraz do zmiany osoby kuratora, jeśli wymaga tego dobro osoby poddanej kurateli.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na przedstawione zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi, jak w sentencji uchwały.