I CR 377/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN C. Bieske. Sędziowie SN: H. Dąbrowski, Ł. Grygołajtys (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Stefana i Janiny małż. K. przeciwko Skarbowi Państwa - Rejon Dróg Publicznych w L. o odszkodowanie na skutek rewizji pozwanego Skarbu Państwa od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dniem 22.IV.1982 r.oddalił rewizję, zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 3.000 zł kosztów procesu w postępowaniu rewizyjnym.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 22.IV.1982 r. Sąd Wojewódzki zobowiązał pozwanego do wybudowania na działce powodów studni wierconej o głębokości od 33 do 35 m w innym miejscu niż dotychczas istniejąca studnia kopana wraz z instalacją siłową i sterowniczą, potrzebną do jej użytkowania, oraz urządzeniem hydroforowym do poboru wody, w terminie trzech miesięcy od uprawomocnienia się wyroku. Według ustaleń Sądu Wojewódzkiego, pozwany uznał powództwo co do zasady, lecz kwestionował zakres roszczenia i jego wysokość. Prawomocnym wyrokiem powództwo zostało uwzględnione co do kwoty 53.906 zł stanowiącej odszkodowanie za przewóz wody. Powodowie prowadzą na terenie wsi Z. gospodarstwo rolne o powierzchni 4,26 ha. W 1976 r. wybudowali oni studnię z kręgów betonowych o głębokości około 3 m, docierając do pierwszego poziomu wodonośnego. Na sąsiedniej działce pozwany zlokalizował bazę środków chemicznych, które zanieczyściły wodę w studni do tego stopnia, że woda ta nie nadaje się do picia ani też na potrzeby gospodarstwa domowego. Do 1985 r. nie jest przewidziana budowa wodociągu na terenie wsi Z. Jedynym sposobem pozyskania wody jest wybudowanie studni głębinowej, gdyż trzeba się dostać do drugiego poziomu wodonośnego, który jest na głębokości około 30 m. Oprócz odwiertu należy jeszcze wykonać urządzenie energetyczne do zasilania pompy głębinowej w studni oraz instalację sterowniczą do utrzymania ciśnienia wody w instalacji wodociągowej. Konieczne jest też wykonanie urządzenia ujęcia wody. Powodowie początkowo wnosili o zobowiązanie pozwanego do wybudowania studni głębinowej lub zasądzenie kwoty 35.000 zł, jako równowartości kosztów tej budowy. Pozew został wniesiony w 1979 r. i od tego czasu koszt budowy takiej studni wzrósł wielokrotnie i nie ma możliwości dokładnego ustalenia tych kosztów. W związku z powyższym Sąd Wojewódzki uznał za słuszne ograniczenie przez powodów roszczenia do zobowiązania pozwanego do wybudowania studni głębinowej. Żądanie takie znajduje oparcie w przepisie art. 363 § 1 k.c.W rewizji pozwany wnosi o uchylenie powyższego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu, bądź też o zmianę wyroku i zasądzenie odszkodowania odpowiadającego aktualnej wartości studni na działce powodów.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja zarzuca naruszenie art. 363 § 1 k.c. przez uznanie, że przywrócenie stanu poprzedniego jest możliwe do zrealizowania, chociaż zniszczenie studni powodów stanowi uszczerbek nieodwracalny. Zdaniem rewizji, wyrównanie szkody powinno nastąpić w drodze rekompensaty pieniężnej, stanowiącej równowartość zniszczonej studni. Zgodnie z prawidłowymi ustaleniami Sądu Wojewódzkiego, szkoda powodów nie ogranicza się do zniszczenia studni, lecz polega na pozbawieniu ich wody nadającej się do picia, potrzeb gospodarstwa oraz do celów rolniczych przez zanieczyszczenie z winy funkcjonariuszy pozwanego pierwszego poziomu wodonośnego na działce powodów. Do uzyskania wody odpowiedniej jakości niezbędne jest ujęcie drugiego poziomu wodonośnego, występującego na głębokości około 30 m, przez wykonanie studni wierconej o głębokości 33-35 m z odpowiednimi urządzeniami do poboru wody. Nie jest natomiast możliwe odwrócenie skutków wyrządzonej szkody przez pogłębienie istniejącej studni kopanej. Nie można podzielić stanowiska rewizji, że w takim wypadku jest wyłączona restytucja naturalna. Realizacja kompensacyjnej funkcji odpowiedzialności cywilnej następuje w sposób określony w przepisie art. 363 § 1 k.c. Mianowicie, naprawienie szkody powinno nastąpić, według wyboru poszkodowanego, przez przywrócenie stanu poprzedniego bądź przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej. Zasadą jest, że naprawienie szkody polega na przywróceniu stanu poprzedniego, chyba że poszkodowany wybrał świadczenie polegające na zapłacie odpowiedniej sumy pieniężnej albo że za świadczeniem w pieniądzu przemawiają szczególne okoliczności. Przepis ten preferuje interesy wierzyciela, któremu przysługuje wybór między restytucją naturalną a pieniężną. Powodowie dokonali takiego wyboru, domagając się wykonania przez pozwanego na ich działce urządzeń umożliwiających im uzyskanie wody. Przepis art. 363 § 1 k.p.c. ustanawiający wyrównanie szkody w naturze nie zawiera żadnych ograniczeń co do postaci, w jakiej ma nastąpić przywrócenie stanu poprzedniego. Zgodnie ze stanowiskiem doktryny, restytucja naturalna charakteryzuje się tym, że zmierza do naprawienia poszczególnego naruszonego dobra lub konkretnego interesu i może przybrać różnorodne postacie w zależności od charakteru naruszonego dobra i rodzaju szkody. Rekompensata oznacza nie tylko przywrócenie stanu poprzednio istniejącego, lecz również stworzenie takiego stanu, który w przybliżony sposób zaspokajałby, jak poprzednio, naruszone potrzeby poszkodowanego. Na tle takiej wykładni art. 363 § 1 k.c. należy dojść do wniosku, że możliwe są wszelkie formy restytucji naturalnej, które mogą doprowadzić do likwidacji wyrządzonej szkody. Za szeroką wykładnią przepisu art. 363 § 1 k.c. przemawia zasada pierwszeństwa ochrony interesów wierzyciela oraz kompensacyjna funkcja odpowiedzialności cywilnej. W razie wyrządzenia szkody, polegającej na pozbawieniu poszkodowanego możności pobierania zdatnej do użytku wody z urządzonej na jego gruncie studni, sąd może nakazać sprawcy szkody przywrócenie stanu poprzedniego w zakresie dostępu do wody przez zobowiązanie go do zbudowania na tym gruncie, w innym miejscu, nowej studni (art. 363 § 1 k.c.). Zgodnie z opiniami biegłych, konieczne jest wybudowanie studni głębinowej pozwalającej na pobór wody w rozmiarach wystarczających do zaspokojenia potrzeb powodów. W okolicznościach sprawy pozwany nie może narzucić powodom innej formy odszkodowania, dogodniejszej dla siebie, jaką byłaby zapłata sumy pieniężnej. Sąd Wojewódzki trafnie uznał, że brak jest podstawy do zastosowania ograniczeń z art. 363 § 1 k.c. Wykonanie studni głębinowej jest możliwe zarówno przez jednostki uspołecznione, jak też indywidualnych rzemieślników, zorganizowanie robót zaś jest znacznie łatwiejsze dla pozwanego niż dla powodów. Pozwany na rozprawie w dniu 8.IV.1982 r. wyraził zgodę na wybudowanie studni głębinowej, lecz z pompą tzw. abisynką, co dowodzi, że wykonanie takiego urządzenia nie pociągnie dla pozwanego nadmiernych trudności. Zauważyć też należy, że zastosowanie formy pieniężnej odszkodowania nie mogłoby wchodzić w rachubę również z tego powodu, że wobec braku stałych cenników na tego rodzaju roboty i materiały biegli nie mogli ustalić kosztów budowy studni głębinowej z odpowiednimi urządzeniami do poboru wody. Zachodzi więc szczególny wypadek, że pozwany, jako państwowa jednostka organizacyjna, powinien podjąć działania zmierzające do przywrócenia stanu poprzedniego. Oceniając sprawę z gospodarczego punktu widzenia, nie można przyjąć, aby powodowie żądali od pozwanego nadmiernych wydatków i nakładów, skoro wybudowanie studni głębinowej jest jedynym sposobem uzyskania wody. Wydatki na dokonanie powyższej inwestycji są celowe i ekonomicznie uzasadnione dla przywrócenia stanu poprzedniego zaspokojenia potrzeb powodów.Z przytoczonych względów i na mocy art. 387 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.