II CR 459/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Ł. Grygołajtys. Sędziowie SN: R. Czarnecki (sprawozdawca), J. Majorowicz. SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Spółdzielni Rzemieślniczej Usługowo-Wytwórczej "S" w J. przeciwko Klubowi Sportowemu "S" w J. o zwrot kaucji gwarancyjnej oraz z powództwa wzajemnego wymienionego Klubu przeciwko Spółdzielni Rzemieślniczej "S" o zapłatę kar umownych, na skutek rewizji Spółdzielni Rzemieślniczej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Jeleniej Górze z dnia 3.VI.1982 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że z zasądzonej kwoty 263.480 zł z odsetkami utrzymał ten wyrok w mocy w odniesieniu do kwoty 102.220 zł z odsetkami; uchylił ten wyrok w części zasądzającej kwotę 41.738 zł z odsetkami w części orzekającej o zwrocie kosztów procesu i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Jeleniej Górze do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o zwrocie kosztów procesu za instancję rewizyjną; poza tym rewizję oddalił. Uzasadnienie faktyczneUmową z dnia 10.V.1979 r. Klub Sportowy "S" powierzył Spółdzielni Rzemieślniczej "S" wykonanie cokołów pod ogrodzenie kortów, a aneksem z dnia 13.IX.1979 r. - ponadto wykonanie muru oporowego żelbetowego "w ciągu ulicy" wraz z murkami pod ogrodzenie, w terminie do dnia 30.IX.1979 r. W dniu 6.XI.1979 r. komisja zwołana przez Klub Sportowy oceniła jakość wykonanych robót budowlanych jako bardzo dobrą, ale stwierdziła nieuporządkowanie terenu budowy i zakreśliła Spółdzielni Rzemieślniczej termin do 15.XII.1979 r. do usunięcia tej usterki. W związku z powyższym nastąpiło wstrzymanie kaucji gwarancyjnej.Spółdzielnia wytoczyła powództwo Klubowi o zasądzenie 11.611 zł tytułem zwrotu kaucji.W powództwie wzajemnym Klub wniósł o zasądzenie od Spółdzielni 366.669 zł tytułem kar umownych.Sąd Wojewódzki rozstrzygnął sprawę z powołaniem się na ogólne warunki umów o roboty budowlane wykonywane na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej przez jednostki gospodarki nie uspołecznionej, stanowiące załącznik do zarządzenia Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 6 lipca 1977 r. (M. P. Nr 18, poz. 102). Mianowicie Sąd Wojewódzki przyjął, że Spółdzielnia jest obowiązana zapłacić Klubowi karę umowną w kwocie 233.353 zł z tytułu zwłoki w usunięciu przez Spółdzielnię wady polegającej na nieuporządkowaniu terenu budowy w okresie od dnia 16.XII.1979 r. do dnia 28.IV.1980 r., tj. przez 135 dni, oraz karę umowną w kwocie 41.738 zł z tytułu zwłoki w oddaniu robót budowlanych przez Spółdzielnię w okresie od dnia 30.IX. do dnia 3.XI.1979 r., tj. przez 34 dni. Łącznie od Spółdzielni na rzecz Klubu przypadałaby suma 275.091 zł, a po potrąceniu 11.611 zł, ulega zasądzeniu 263.480 zł.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek rewizji Spółdzielni, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Jedna z faktur Spółdzielni obejmuje pozycje: 11 i 12 dotyczące plantowania skarpy i plantowania powierzchni gruntu. W dniu 28.XI.1979 r. Klub zaakceptował tę fakturę na kwotę 103.415 zł i m.in. na podstawie tej faktury wynagrodzenie Spółdzielni wyniosło 379.436 zł. Z okoliczności, że Klub zapłacił Spółdzielni wynagrodzenie za pozycje dotyczące plantowania, a nie należało się wynagrodzenie za uporządkowanie terenu budowy, wynika, iż plantowania te nie stanowiły uporządkowania terenu budowy. Dokonane zaś później przez Klub uporządkowanie wspomnianego terenu mogło być wykazane na podstawie dowodów przewidzianych w kodeksie postępowania cywilnego, a nie tylko za pomocą kart pracy.Zarzuty rewizji okazują się więc chybione, jednakże to, co powiedziano, nie wyczerpuje zagadnienia, sąd rewizyjny bowiem bierze z urzędu pod rozwagę m.in. naruszenie prawa materialnego i niewyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 331 § 1 k.p.c.).Otóż na podstawie art. 384 § 1 k.c. wyżej powołane ogólne warunki wyłączają w zakresie w nich uregulowanych stosowanie przepisów kodeksu cywilnego.W myśl § 41 ogólnych warunków, wykonawca jest odpowiedzialny wobec zamawiającego, jeżeli wykonane roboty budowlane mają wady zmniejszające ich wartość lub użyteczność ze względu na cel określony w umowie. W rozumieniu tego postanowienia wady mogą zmniejszać wartość lub użyteczność tylko samych robót budowlanych. Wady dotyczą więc tylko samych tych robót. Dlatego nieuporządkowanie terenu budowy po robotach budowlanych wykonanych bez wad nie jest wadą w rozumieniu § 41 ogólnych warunków. Uporządkowanie terenu budowy wchodzi z natury rzeczy w zakres robót objętych budową. Dlatego zwłoka w nieuporządkowaniu terenu budowy nie stanowi zwłoki w usunięciu wad, przewidzianej w § 53 ust. 1 pkt 2 ogólnych warunków, lecz zwłokę w oddaniu określonych w umowie robót budowlanych, przewidzianą w § 53 ust. 1 pkt 1 tych warunków. Jednakże i na podstawie tego ostatniego postanowienia następuje zasądzenie kary umownej.Paragraf 54 ogólnych warunków stanowi, że strony mogą ustalić w umowie kary w wyższej wysokości niż określone w § 53 oraz kary za niewykonanie lub nienależyte wykonanie innych obowiązków. Z kolei według § 55 ust. 1 i § 56 zd. 2 tych warunków, zamawiający jest obowiązany dochodzić kar umownych, a także odszkodowania przewyższającego wysokość kary umownej. Powołane postanowienia mają na celu maksymalne wzmocnienie dyscypliny robót budowlanych. Już przytoczony zakres regulacji i wspomniany jej cel przemawiają za stanowiskiem, że w odniesieniu do kary umownej za zwłokę w oddaniu robót budowlanych wyłączone jest stosowanie m.in. art. 484 § 2 k.c., który zezwala na miarkowanie wysokości kary umownej. Jednakże § 55 ust. 2 ogólnych warunków głosi, że w uzasadnionym wypadku zamawiający może nie dochodzić kary umownej stanowiącej nadwyżkę ponad 30% wynagrodzenia wykonawcy, z wyjątkiem kary za zwłokę w usunięciu wad. Jak z tego wynika, w sprawie nie chodzi o tę karę, lecz o karę za zwłokę w oddaniu robót budowlanych, wobec czego ostatnio powołane ograniczenie nie wchodzi w rachubę. Pozostaje więc jedynie kwestia, czy § 55 ust. 2 ogólnych warunków zawiera tylko postanowienie adresowane do zamawiającego, czy także postanowienie dopuszczające miarkowanie wysokości kary umownej. Otóż podobnie jak § 55 ust. 2 ogólnych warunków został sformułowany np. § 19 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274 ze zm.), w szczególności, że "zakład ubezpieczeń może ograniczyć roszczenie", a według ustalonej judykatury - na gruncie tego przepisu - sąd był uprawniony do ograniczenia w drodze miarkowania dochodzonej należności. Nie ma argumentu, który wyłączałby dopuszczalność podobnej wykładni § 55 ust. 2 ogólnych warunków, mianowicie że w razie spełnienia się przewidzianej w nim przesłanki, tj. istnienia uzasadnionego wypadku, sąd jest uprawniony do miarkowania wysokości kary umownej, tj. do jej obniżenia aż do sumy równej 30% wynagrodzenia wykonawcy. W sprawie kara umowna za zwłokę w oddaniu robót budowlanych w części dotyczącej uporządkowania terenu budowy wynosi aż 233.353 zł, a nawet na tle zeznań Marka O. koszt uporządkowania terenu budowy musiał stanowić drobną część wymienionej sumy. Rażąca niewspółmierność tych dwóch pozycji, przy uwzględnieniu, że jakość samych robót budowlanych była bardzo dobra, przemawia za stanowiskiem, iż w sprawie zachodzi uzasadniony wypadek, w którym należy karę umowną obniżyć do sumy równej 30% wynagrodzenia wykonawcy. Skoro zaś wynagrodzenie to wynosi 379.436 zł, kara umowna ulega obniżeniu z sumy 233.353 zł do sumy 113.831 zł, przy czym od tej sumy następuje odjęcie dochodzonej przez Spółdzielnię kaucji w kwocie 11.611 zł.Z przedstawionych względów wyrok Sądu Wojewódzkiego został utrzymany w mocy w części zasądzającej 102.220 zł (art. 390 § 1 k.p.c.).Z kolei co się tyczy kary umownej w kwocie 41.738 zł z tytułu zwłoki w oddaniu robót budowlanych przez Spółdzielnię w okresie od dnia 30.IX. do dnia 3.XI.1979 r., to Spółdzielnia byłaby obowiązana na podstawie art. 53 ust. 1 pkt 1 ogólnych warunków zapłacić tę karę, gdyby do wspomnianej zwłoki doszło z powodu okoliczności, za które ona odpowiada. Według zaś dotychczas zebranych dowodów, wbrew swemu obowiązkowi, Klub opóźniał się w dostarczaniu na budowę materiałów i dlatego do zwłoki w oddaniu robót doszło z powodu okoliczności, za które Spółdzielnia nie odpowiada. Gdyby tak było, to roszczenie Klubu przeciwko Spółdzielni o zapłatę kary umownej w kwocie 41.738 zł okazałoby się bezzasadne, co więcej Spółdzielnia władna byłaby na podstawie § 53 ust. 2 pkt 3 ogólnych warunków dochodzić kary umownej od Klubu.W odniesieniu do przesłanek zasądzenia 41.738 zł Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił sprawy i nie poczynił ustaleń. Toteż wyrok w części zasądzającej wymienioną sumę ulega uchyleniu (art. 368 pkt 3 i 1, art. 388 § 1 k.p.c.).W pozostałym zakresie następuje oddalenie rewizji (art. 387 k.p.c.). Orzeczono więc jak w sentencji.