III CZP 44/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Pietrzykowski. Sędziowie SN: A. Gola (sprawozdawca), F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marii J. z udziałem Anny Ł., Elżbiety M., Anny G. i Wiktorii M. o ustanowienie drogi koniecznej, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krośnie postanowieniem z dnia 31 marca 1982 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy w określonych okolicznościach uznać można, że nieruchomość posiada odpowiedni dostęp do drogi publicznej w rozumieniu przepisu art. 145 § 1 k.c., jeżeli z siecią dróg publicznych łączy ją droga gruntowa pozostająca pod zarządem urzędu gminy, ujęta w planie zagospodarowania przestrzennego gminy i będąca w powszechnym korzystaniu, jakkolwiek formalnie nie przejęto jej na własność Skarbu Państwa ani nie zaliczono do dróg publicznych?"podjął następującą uchwałę:Nieruchomość ma odpowiedni w rozumieniu art. 145 § 1 k.c. dostęp do drogi publicznej, jeżeli z siecią dróg publicznych łączy ją gospodarczo funkcjonalna droga gruntowa pozostająca pod zarządem urzędu gminy, ujęta w planie zagospodarowania przestrzennego gminy, będąca w powszechnym korzystaniu. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni Marianna J. domagała się ustanowienia dla działek gruntowych nr 1108 i 1110 położonych w T. i stanowiących jej własność, służebności drogowej wiodącej szlakiem poprzez wschodni kraniec działki nr 1096, należącej do Wiktorii M., działki nr 1095, należącej do Anny G., działki nr 1034, należącej do Elżbiety M. i działki nr 1093, należącej do Anny L.W toku postępowania wnioskodawczyni nabyła na własność działkę nr 1094 i dodatkowo wniosła o obciążenie służebnością drogową działek należących do Wiktorii M., Anny G. i Elżbiety M. celem zapewnienia łączności między działką nr 1094 i działką siedliskową wnioskodawczyni nr 1100.Z uczestniczek jedynie Wiktoria M. wnosiła o oddalenie wniosku zarzucając, że nieruchomości nr 1108 i 1110 przylegają bezpośrednio do drogi publicznej nr 1128/2, a nadto że działka nr 1094 ma łączność z drogą publiczną nr 1075, a przez nią i poprzez cały system dróg publicznych - również z działką siedliskową nr 1108.Sąd Rejonowy w Jaśle postanowieniem z dnia 12.X.1981 r. ustanowił służebność przechodu, przejazdu i przegonu na rzecz działki nr 1094 - szlakiem szerokości 3 m, biegnącym poprzez działki drogowe nr 1128/4 (Elżbiety M.), nr 1128/5 (Anny G.), nr 1128/1 (Wiktorii H.) - celem zapewnienia połączenia wyżej wymienionej działki z działką siedliskową wnioskodawczyni nr 1108. Oddalając wniosek w pozostałej części Sąd Rejonowy przytoczył w uzasadnieniu za uczestniczką Wiktorią M., że działka wnioskodawczyni nr 1108 ma bezpośredni dostęp do drogi publicznej nr 1128/2. To zaś, że połączenie poprzez tę drogę jest mniej dogodne, w szczególności dłuższe od połączenia poprzez działki uczestniczek, nie może uzasadniać obciążenia służebnością tychże działek.Postanowienie to zaskarżyła rewizją opartą na podstawie art. 368 pkt 3 k.p.c. zarówno wnioskodawczyni, jak również uczestniczka Wiktoria M., która powołała się na podstawy zaskarżenia z art. 368 pkt 1, 3, 4 i 5 k.p.c.Rozpoznając rewizję Sąd Wojewódzki w Krośnie powziął poważną wątpliwość prawną, której istota wyrażona została w przytoczonym wyżej pytaniu prawnym. Wątpliwość sformułowana w pytaniu prawnym powstała dlatego, że w toku postępowania międzyinstancyjnego wyjaśniono, że przylegająca do działki wnioskodawczyni oznaczonej nr 1108 droga dojazdowa oznaczona nr 1128/2 nie stanowi drogi publicznej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 marca 1982 r. Droga nr 1128/2 została jedynie wydzielona z działek stanowiących własność osób fizycznych i zakwalifikowana jako droga gruntowa pozostająca pod zarządem Urzędu Gminy w J. i jest powszechnie dostępna. W ewidencji gruntów figuruje Skarb Państwa jako władający gruntem będącym drogą, choć droga ta nie ma statusu drogi publicznej w rozumieniu powołanej wyżej ustawy i nie mogła go uzyskać, skoro ujęcie jej w planie zagospodarowania przestrzennego Gminy J. jako drogi dojazdowej do gruntów nie mogło zastąpić przewidzianego przez ustawę szczególnego trybu zaliczenia do dróg publicznych. Z tego wynika, że choć formalnie rzecz biorąc działka wnioskodawczyni nr 1008 nie ma bezpośredniego dostępu do sieci dróg publicznych, to jednak ma z nią połączenie poprzez drogę gruntową oznaczoną numerem ewidencyjnym 1128/2. Funkcjonalność tej drogi z punktu widzenia potrzeb gospodarczych wnioskodawczyni nie była kwestionowana.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Właściciel - by móc korzystać ze swej nieruchomości zgodnie z jej społeczno-gospodarczym przeznaczeniem - musi mieć do niej odpowiedni dostęp. Prawidłowy zaś dostęp do nieruchomości istnieje w zasadzie wówczas, gdy ma ona odpowiednie połączenie z drogą publiczną. Celem zapobieżenia ujemnym następstwom braku odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, a także do należących do tej nieruchomości budynków gospodarskich, kodeks cywilny (art. 145 k.c.) przyznał właścicielowi uprawnienie żądania od właścicieli gruntów sąsiednich potrzebnej służebności drogowej (drogi koniecznej). Drogą publiczną w rozumieniu art. 145 k.c. jest droga określona w art. 1 ustawy z dnia 18 marca 1982 r. o drogach publicznych (Dz. U. Nr 20, poz. 90 ze zm.), tj. droga, z której mogą korzystać zgodnie z jej przeznaczeniem wszyscy na równych prawach. Według cytowanej ustawy zaliczenie do jednej z kategorii dróg publicznych (drogi państwowe, drogi lokalne, drogi zakładowe) następuje z mocy bądź zarządzenia Prezesa Rady Ministrów (droga państwowa), bądź uchwały odpowiedniego szczebla organu władzy państwowej (droga lokalna, droga zakładowa). Ponadto droga niezbędna dla komunikacji publicznej, która nie została zaliczona do dróg publicznych (lokalnych lub zakładowych), może być w uzasadnionych wypadkach włączona do tej kategorii dróg uchwałą właściwej wojewódzkiej rady narodowej (art. 9 ustawy o drogach publicznych). Uregulowanie takie oznacza, że np. wytyczenie drogi w planie scaleniowym nie przesądza jeszcze o charakterze drogi jako publicznej (por. uzasadnienie orz. Sądu Najwyższego z dnia 13.X.1962 r., I CR 519/62, OSNCP 1964, z. 2, poz. 25). Obecna, niewłaściwa praktyka wskazuje, że postanowienia szczegółowego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dotyczące dróg publicznych faktycznie zastępują często wydawanie wymaganych przez ustawę aktów zaliczania do dróg publicznych, jak również pozbawienia drogi publicznego charakteru. Istnienie takiej praktyki potwierdził też Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu pytania prawnego. Skoro tylko wyraźny akt prawny stwierdzający zaliczenie drogi do kategorii dróg publicznych może zadecydować o takim statucie drogi, to każda droga, nawet de facto publiczna, musi być traktowana jako prywatna. W świetle takiego stwierdzenia nie staje się też drogą publiczną droga gruntowa wydzielona z gruntów stanowiących własność osób fizycznych i będąca w powszechnym korzystaniu, mimo ujęcia jej w planie zagospodarowania przestrzennego jako drogi dojazdowej do gruntów i wykazywania w ewidencji gruntów prowadzonej na podstawie przepisów zarządzenia Ministrów Rolnictwa i Gospodarki Komunalnej z dnia 20 lutego 1969 r. w sprawie ewidencji gruntów (M.P. Nr 11, poz. 98), jako będącej we władaniu urzędu gminy. To, że droga gruntowa będąca w powszechnym korzystaniu nie staje się - mimo jej wykazania w ewidencji gruntów - drogą publiczną w rozumieniu ustawy o drogach publicznych, potwierdza brzmienie § 24 ust. 4 pkt 1 wymienionego wyżej zarządzenia, skoro jest tam wyraźnie mowa o drogach gruntowych, które nie zostały zaliczone do dróg publicznych. Stanowisko takie potwierdza także przepis § 27 ust. 3 pkt 17 tegoż zarządzenia. Tam wyodrębnione zostały drogi gruntowe będące w powszechnym korzystaniu, które nie zostały zaliczone (w sposób przewidziany w ustawie o drogach publicznych) do dróg publicznych. Ewidencja gruntów prowadzona jest dla celów porządkowo-statystycznych. Dlatego też i wskazanie w operacie ewidencyjnym jako władającego daną drogą gruntową urzędu gminy nie przesądza o jej własności i publicznym charakterze.Wobec tego, że droga zakwalifikowana w ewidencji gruntów jako droga gruntowa, pozostająca pod zarządem urzędu gminy, nie może być zaliczona do drogi publicznej w rozumieniu ustawy o drogach publicznych, pozostaje do rozważenia, czy nieruchomość przylegająca do takiej drogi i mająca poprzez tę drogę dostęp do drogi publicznej, ma tym samym odpowiedni w rozumieniu art. 145 § 1 k.c. dostęp do drogi publicznej. Sąd Najwyższy wyraził już pod rządem art. 33 pr. rzecz. z 1946 r. zapatrywanie, że przez brak dostępu nieruchomości do drogi publicznej należy rozumieć takie jej położenie, w którym nie ma ona prawnie zapewnionego i nieskrępowanego wolą osób trzecich stałego dostępu do drogi publicznej (por. orzeczenie z dnia 7.II.1958 r.). Ponieważ wynikający z regulacji przyjętej w art. 145 k.c. stan prawny nie różni się w zasadzie od unormowania zawartego w art. 33 pr. rzecz., orzeczenie to nie straciło na aktualności i może stanowić punkt wyjściowy dla dalszych rozważań. Przy ocenie, czy nieruchomość ma odpowiedni dostęp do drogi publicznej zasadnicze znaczenie będzie miało to, czy dostęp ten nie podlega określonym ograniczeniom co do możliwości korzystania z niego. Chodzi więc o taki dostęp do drogi publicznej, który będzie mógł być wykorzystywany stale, nieprzerwanie i w sposób w zasadzie nieskrępowany. Okoliczności danego wypadku zatem będą decydować o tym, czy dostęp z nieruchomości do drogi publicznej jest odpowiedni. Ocena ta wypadnie inaczej w sytuacji, gdy dla uzyskania dostępu do drogi publicznej konieczne byłoby przejeżdżanie przez grunt będący w wyłącznym użytkowaniu osoby fizycznej (rola, sad, siedlisko) i za jej zgodą, a inaczej gdy połączenie z drogą publiczną będzie możliwe poprzez drogę faktycznie istniejącą, powstałą wprawdzie na gruntach stanowiących własność osób fizycznych, lecz z ich użytkowania wyłączonych, będących w powszechnym korzystaniu. W tej ostatniej sytuacji nieruchomość nie ma wprawdzie prawnie zapewnionego dostępu do drogi publicznej, lecz istniejący dostęp jest nieskrępowany wolą osób trzecich (uprawnionych), przeciwnie - korzystanie z niego odbywa się za milczącą lub wyraźną ich aprobatą. Gdy zaś poza tym dana droga prowadząca do drogi publicznej zaspokaja potrzeby właściciela nieruchomości pozbawionej dostępu, to należy dojść do wniosku, iż dostęp poprzez taką drogę do drogi publicznej jest odpowiedni w rozumieniu art. 146 k.c.Wymaganiom tym odpowiada droga pozostająca pod zarządem urzędu gminy, aczkolwiek nie będąca drogą publiczną w rozumieniu ustawy, wydzielona z działek stanowiących własność osób fizycznych i dostępna dla ogółu mieszkańców. W sytuacji takiej dostęp do sieci dróg publicznych jest nieskrępowany, pewny, a gdy nadto droga taka została prawidłowo urządzona, zapewniony jest trwały (a nie tylko okresowy) dostęp do drogi publicznej.Przytoczone okoliczności uzasadniały odpowiedź prawną Sądu Najwyższego jak w sentencji.