III CZP 48/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: A. Gola, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Ludwika J. o uregulowanie własności gospodarstwa rolnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu postanowieniem z dnia 24 września 1982 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy organ administracji państwowej działający jako instancja odwoławcza (art. 127 § 2 k.p.a.) może na podstawie art. 2 § 2 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) przekazać Sądowi Wojewódzkiemu odwołanie od aktu własności ziemi wydanego przez organ administracji państwowej stopnia podstawowego na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) w wypadku, gdy na podstawie art. 145 § 1 pkt 3 k.p.a. wznowił postępowanie odwoławcze zakończone własną decyzją ostateczną, ale po wznowieniu postępowania nie wydał przewidzianego w art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a. orzeczenia o uchyleniu tej decyzji.II. Jaką treść powinna mieć decyzja sądu w przypadku uznania, w okolicznościach przytoczonych w punkcie I, że przekazanie sprawy sądowi jest niedopuszczalne?"podjął następującą decyzję:1. Stosownie do dyspozycji art. 8 § 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) sprawa o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez posiadacza samoistnego podlega przekazaniu właściwemu sądowi dopiero wtedy, gdy wskutek wznowienia postępowania w trybie art. 149 k.p.a. dotychczasowa decyzja administracyjna w przedmiocie stwierdzenia nabycia własności została przez właściwy organ administracji państwowej uchylona, w następstwie czego ma nastąpić po dniu wejścia w życie tej ustawy ponowne rozpoznanie sprawy. 2. W wypadku przekazania sądowi sprawy, pomimo nieuchylenia dotychczasowej decyzji, sąd ten wyda postanowienie o zwróceniu właściwemu organowi administracji państwowej przedwcześnie przekazanej sprawy. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle następującej sytuacji faktycznej. W dniu 28.I.1977 r. Naczelnik Miasta i Gminy w S. na podstawie art. 1, 5 i 12 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) wydał akt własności ziemi, w którym stwierdzono, że Ludwik J. i Leonia J. stali się z mocy samego prawa właścicielami działek nr 182/1 i 159/1 o powierzchni 2,87 ha, położonych w P. Wojewódzka Komisja do Spraw Uwłaszczenia w P., po rozpoznaniu odwołania Katarzyny H., ostateczną decyzją z dnia 24.III.1977 r. utrzymała w mocy zaskarżony akt własności ziemi. W dniu 29.V.1981 r. Wojewódzka Komisja do Spraw Uwłaszczenia w P. na skutek skargi Agnieszki S. wydała postanowienie, w którym postanowiła, na podstawie art. 149 k.p.a., wznowić postępowanie w sprawie uregulowania wyżej wymienionymi decyzjami prawa własności wymienionej w nich nieruchomości o powierzchni 2,87 ha. Pomimo wznowienia postępowania wymieniona Wojewódzka Komisja nie przeprowadziła postępowania co do przyczyn wznowienia oraz co do rozstrzygnięcia istoty sprawy, w konsekwencji więc nie doszło do wydania decyzji przewidzianych w art. 151 § 1 k.p.a.Wobec wejścia w życie ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) Wojewódzkie Biuro Geodezji i Terenów Rolnych w P. pismem z dnia 3.V.1982 r., powołując się na art. 8 § 2 tej ustawy, przesłało Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu opisane wyżej akta sprawy administracyjnej według właściwości, a Sąd Wojewódzki, uważając przekazanie mu sprawy za przedwczesne, na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.1. Wymaga rozważenia przede wszystkim kwestia wstępna, sprowadzająca się do pytania, czy w sprawie o uwłaszczenie, przekazanej przez właściwy organ administracji państwowej właściwemu sądowi jako drugiej instancji, ma zastosowanie art. 391 § 1 k.p.c. Z przepisu art. 8 § 2 wymienionej ustawy z dnia 26 marca 1982 r. wynika, że tylko do postępowania przed przekazaniem odwołania właściwemu sądowi, do terminu jego wniesienia, podstawy oraz formy stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego. Natomiast - wobec braku odmiennej regulacji prawnej w powołanej ustawie - od chwili przekazania odwołania sąd prowadzi postępowanie według przepisów kodeksu postępowania cywilnego, właściwych dla postępowania przed drugą instancją sądową. Skoro wśród tych przepisów jest zamieszczony także art. 391 k.p.c., nie ma przekonywającego argumentu, mogącego przemawiać za wyłączeniem jego stosowania, na rozważane przeto z urzędu pytanie prawne należy odpowiedzieć twierdząco.Uzasadnienie prawne2. Przechodząc do pierwszego z przedstawionych przez Sąd Wojewódzki zagadnień prawnych Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepisy art. 8 omawianej ustawy z dnia 26 marca 1982 r., mające charakter przepisów przechodnich, przewidują trzy sytuacje, w których właściwe organy administracji państwowej przekazują właściwym sądom sprawy o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez posiadacza samoistnego, prowadzone w trybie ustawy uwłaszczeniowej z dnia 26 października 1971 r.a. W wypadku, gdy do chwili wejścia w życie ustawy z dnia 26 marca 1982 r., to jest do dnia 6.IV.1982 r., będące w toku postępowanie administracyjne nie zostało zakończone decyzją organu administracyjnego pierwszej instancji, organ ten - stosownie do dyspozycji art. 8 § 1 ustawy - przekazuje sprawę niezwłocznie właściwemu sądowi, którym jest właściwy miejscowo sąd rejonowy (art. 5 § 1 ustawy w związku z art. 507 k.p.c.).b. Jeżeli do dnia wejścia w życie omawianej ustawy nie zostało rozpoznane i rozstrzygnięte odwołanie strony od decyzji organu administracyjnego pierwszej instancji, albo jeżeli wpłynęło ono po tym dniu, akta sprawy wraz z odwołaniem przekazuje się właściwemu sądowi po stwierdzeniu przez właściwy organ administracyjny, że odwołanie jest dopuszczalne i zostało wniesione w terminie, tzn. nadaje się ono do merytorycznego rozpoznania. Ze sformułowania bowiem art. 8 § 2 ustawy, według którego "do postępowania przed przekazaniem odwołania właściwemu sądowi, do terminu jego wniesienia, podstawy oraz formy stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego", wynika, że o dopuszczalności odwołania oraz o skutkach uchybienia terminu i o ewentualnym jego przywróceniu orzeka właściwy organ administracyjny, a nie sąd, sąd bowiem nie stosuje przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Właściwym sądem, któremu przekazuje się sprawę na skutek odwołania, jest w omawianej sytuacji sąd wojewódzki jako druga instancja.c. Trzecia grupa spraw podlegających przekazaniu właściwym sądom obejmuje te wszystkie sytuacje, w których - w myśl art. 8 § 4 - po wejściu w życie ustawy, w związku z uchyleniem lub stwierdzeniem nieważności ostatecznej decyzji terenowego organu administracji państwowej, ma nastąpić ponowne rozpatrzenie sprawy. Obojętne jest przy tym, czy uchylenie lub stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji nastąpiło przed albo po dniu wejścia w życie omawianej ustawy, istotne jest natomiast to, że w następstwie uchylenia lub stwierdzenia nieważności ma po wejściu w życie ustawy nastąpić ponowne rozpatrzenie sprawy.Do różnego rodzaju sytuacji, objętych ostatnio wymienioną grupą, należy również będąca przedmiotem pytania Sądu Wojewódzkiego sytuacja, powstała na skutek wznowienia postępowania w sprawie zakończonej decyzją ostateczną, tej więc sytuacji zostaną poświęcone dalsze rozważania i wyjaśnienia.Z cytowanego art. 8 § 4 ustawy wynika w sposób oczywisty, że do orzeczenia o wznowieniu postępowania, zakończonego ostateczną decyzją administracyjną, również po wejściu w życie ustawy, nie jest uprawniony sąd powszechny, lecz właściwy organ administracji państwowej, określony w art. 150 k.p.a. Ten więc organ orzeka, w myśl art. 149 k.p.a., w drodze postanowienia o wznowieniu postępowania albo w drodze decyzji o odmowie wznowienia postępowania.Postanowienie o wznowieniu postępowania nie uzasadnia jeszcze przekazania sprawy właściwemu sądowi, nie stanowi bowiem uchylenia decyzji wydanej w dotychczasowym postępowaniu, lecz jedynie stanowi podstawę do przeprowadzenia przez właściwy organ postępowania co do przyczyn wznowienia oraz co do rozstrzygnięcia istoty sprawy (art. 149 § 2 k.p.a.). Ostatnio wymienione postępowanie, prowadzone na skutek wznowienia postępowania, może, lecz nie musi, doprowadzić do uchylenia decyzji dotychczasowej. Wynikiem bowiem postępowania określonego w art. 149 § 2 k.p.a. może być, stosownie do dyspozycji art. 151 k.p.a., po pierwsze - odmowa uchylenia decyzji dotychczasowej, po drugie - uchylenie decyzji dotychczasowej, po trzecie - stwierdzenie wydania zaskarżonej decyzji z naruszeniem prawa, jeżeli w wyniku wznowienia postępowania nie można uchylić decyzji na skutek okoliczności przewidzianych w art. 146 k.p.a. W pierwszej i trzeciej z wyżej wymienionych sytuacji możliwość przekazania sprawy właściwemu sądowi powszechnemu w ogóle nie wchodzi w rachubę. Możliwość taka zachodzi natomiast w drugiej z wymienionych sytuacji, w myśl bowiem dyspozycji art. 8 § 4 ustawy konieczną przesłanką dopuszczalności przekazania sprawy właściwemu sądowi jest uchylenie ostatecznej decyzji dotychczasowej, między innymi w następstwie wznowienia postępowania.Tak więc o uchyleniu decyzji dotychczasowej na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a., również po dniu wejścia w życie omawianej ustawy, może orzec organ administracji państwowej, a nie sąd, gdyż możliwość taka w odniesieniu do sądu nie została przewidziana w hipotezie art. 8 § 4 ustawy.Kompetencje organu administracyjnego, określone w art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a., uległy jednak istotnemu ograniczeniu z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 26 marca 1982 r. Z całokształtu bowiem unormowań art. 4-10 tej ustawy wynika, że z tym dniem ustały kompetencje organów administracji państwowej do rozstrzygania o istocie sprawy, tj. co do stwierdzenia nabycia własności nieruchomości przez posiadacza samoistnego. Dlatego też od tego dnia właściwy organ administracji państwowej może w trybie wznowienia postępowania uchylić ostateczną decyzję dotychczasową, nie może natomiast wydać nowej decyzji rozstrzygającej o istocie sprawy, lecz na skutek uchylenia obowiązany jest przekazać sprawę właściwemu sądowi jako jedynie kompetentnemu do jej ponownego merytorycznego rozpatrzenia.Przytoczona wyżej wykładnia art. 8 § 4 ustawy wskazuje na wyraźne rozgraniczenie, w wypadku m.in. wznowienia postępowania, kompetencje organów administracji państwowej i kompetencji sądów powszechnych. Linia podziału przebiega w ten sposób, że do wznowienia postępowania zakończonego decyzją ostateczną nadal kompetentne są organy administracji państwowej, natomiast kompetencja sądów powszechnych powstaje dopiero z chwilą, gdy na skutek uchylenia przez właściwy organ administracyjny w wyniku wznowienia postępowania dotychczasowej decyzji ostatecznej ma nastąpić ponowne rozpatrzenie sprawy. W takim wypadku organ administracyjny przekazuje sprawę sądowi właściwemu, którym stosownie do okoliczności może być albo sąd rejonowy, albo sąd wojewódzki. Sąd rejonowy będzie właściwy wtedy, gdy w następstwie wznowienia postępowania została uchylona dotychczasowa decyzja ostateczna organu orzekającego w pierwszej instancji. Natomiast sąd wojewódzki będzie właściwy wtedy, gdy w wyniku wznowienia postępowania uległa uchyleniu tylko dotychczasowa decyzja organu orzekającego w drugiej instancji, w następstwie czego ma nastąpić ponowne rozpatrzenie sprawy na skutek odwołania strony od decyzji organu pierwszej instancji.3. Ani przepisy omawianej ustawy, ani przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie regulują wprost kwestii objętej drugim z przedstawionych Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnień prawnych. Jeżeli organ administracji państwowej przekaże sprawę sądowi w takim stadium, że nie może być ona rozpoznana przez sąd w zakresie przysługujących mu kompetencji, określonych przepisami art. 8 ustawy, w szczególności przepisami § 4 tego artykułu, o które chodzi w sprawie, na której tle wyłoniły się przedstawione zagadnienia prawne, należy uznać przekazanie sprawy za bezpodstawne, a w niektórych sytuacjach - jak występująca w niniejszej sprawie - w każdym razie za przedwczesne. Stwierdzenie przez sąd braku prawem przewidzianych podstaw do przekazania mu sprawy bądź stwierdzenia przedwczesności przekazania uzasadnia zwrócenie sprawy organowi administracyjnemu, który sprawę przekazał, z wyjaśnieniem przyczyn takiego załatwienia. Możliwość zwrócenia akt sprawy na skutek dostrzeżonych braków nie jest obca kodeksowi postępowania cywilnego (por. np. art. 375 k.p.c.), nie ma zaś formalnych przeszkód ku temu, aby tak właśnie postąpić w sytuacji, w której przepisy art. 8 § 4 ustawy nie uzasadniały przekazania sprawy sądowi.Decyzja sądowa w tym przedmiocie wymaga formy postanowienia sądu, we wszystkich bowiem kwestiach wiążących się z właściwością, a o to przecież chodzi także w rozważanym wypadku, decyduje sąd, nie zaś przewodniczący.