III CZP 40/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN R. Czarnecki. Sędziowie SN: W. Łysakowski, J. Majorowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Andrzeja M. i Stefanii K. przeciwko Annie W. i Marii S. (z domu H.) o uzgodnienie treści księgi wieczystej, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie, postanowieniem z dnia 22 czerwca 1982 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalne jest uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 23 prawa rzeczowego) gdy wpis dokonany został na podstawie prawomocnego postanowienia Sądu o dziale spadku, w skład którego wchodzą działki gruntowe nabyte przez spadkodawczynię z mocy decyzji opartej na przepisach art. 1, 5 i 12 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, którą to decyzję uchyliła władza administracyjna drugiej instancji po wydaniu i uprawomocnieniu się postanowienia o dziale spadku?"podjął następującą uchwałę:Dopuszczalne jest uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 23 prawa rzeczowego) w przypadku, gdy wpis dokonany został na podstawie prawomocnego postanowienia o dziale spadku, w skład którego wchodzą działki nabyte przez spadkodawcę z mocy decyzji opartej na przepisach art. 1, 5 i 12 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), którą to decyzję uchylił organ administracji drugiej instancji po wydaniu i uprawomocnieniu się postanowienia o dziale spadku. Uzasadnienie faktycznePowodowie Andrzej M. i Stefania K. w pozwie skierowanym przeciwko Annie W. i Marii S. wnieśli o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w odniesieniu do działek gruntowych 505/2 i 806/5 objętych księgą wieczystą nr 32474 Państwowego Biura Notarialnego w M., przez wpisanie zamiast pozwanych powodów jako właścicieli tych działek.Sąd Rejonowy w Myślenicach wyrokiem z dnia 3.II.1982 r. powództwo oddalił.Sąd ustalił, że sporne działki zostały nabyte przez pozwanych na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w Myślenicach z dnia 21.VI.1978 r. Postanowienie to, jak wynika z dołączonych akt Sądu Rejonowego w Myślenicach, rozstrzygnęło o dziale spadku po Antoninie W. Została ona uznana za właścicielkę przedmiotowych działek na mocy aktu własności ziemi nr 180/77 wydanego przez Naczelnika Miasta i Gminy w M. dnia 31.XII.1977 r. Akt ten został decyzją Miejskiej Komisji do Spraw Uwłaszczenia w K. z dnia 7.VII.1978 r. uchylony.Na podstawie tych ustaleń Sąd Rejonowy przyjął, że parcele 505/2 i 806/5 nabyte zostały na mocy opisanego postanowienia działowego, a fakt uchylenia aktu własności ziemi, na podstawie którego zostało wydane postanowienie działowe, nie może z mocy prawa uchylić tego postanowienia "bez przeprowadzenia odpowiedniego postępowania w tym kierunku".Od powyższego wyroku powodowie wnieśli rewizję, podkreślając, że w tym stanie sprawy nie przysługuje im ani wniosek o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku (art. 679 § 1 k.p.c.), ani skarga o wznowienie postępowania (art. 524 § 1 k.p.c.), ani też powództwo o ustalenie (art. 189 k.p.c.), a jedyną drogą do uzyskania właściwego wpisu w księdze wieczystej jest powództwo oparte na art. 23 prawa rzeczowego.Uznając, że w omawianym przypadku powodowie mogą dochodzić swych praw w drodze powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, sąd wojewódzki jednak powziął przy rozpoznawaniu rewizji poważną wątpliwość prawną, sformułowaną w przedstawionym Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. pytaniu. Sprowadza się ona do zagadnienia, czy może dojść do uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w sytuacji, kiedy na podstawie prawomocnego postanowienia działowego dana nieruchomość, co do której spadkodawca uzyskał tytuł własności na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, została przyznana na własność określonym spadkobiercom i ich prawo własności zostało ujawnione w księdze wieczystej, a następnie decyzja organu administracyjnego stwierdzająca nabycie nieruchomości przez spadkodawcę została uchylona.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionego zagadnienia prawnego zauważyć należy, co następuje.Stosownie do art. 18 § 1 prawa rzeczowego z 1946 r. domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Domniemanie to jest domniemaniem iuris tantum i może być obalone przez przeciwstawienie mu dowodu przeciwnego, a więc dowodu, który wykazałby niezgodność z rzeczywistym stanem prawnym. Uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym normuje art. 23 i 24 prawa rzeczowego oraz art. 22 i 52 prawa o księgach wieczystych.Stosownie do art. 52 prawa o księgach wieczystych usunięcie niezgodności wpisu może nastąpić jedynie wówczas, gdy niezgodność będzie wykazana orzeczeniem sądu lub innymi dokumentami. Do tych dokumentów należą również orzeczenia administracyjne o charakterze konstytutywnym, jak również deklaratywnym, tj. stwierdzające zmianę stanu prawnego wynikłą z innego zdarzenia. Do tych ostatnich zaliczyć należy orzeczenie organu administracyjnego stwierdzające nabycie własności nieruchomości rolnej przez posiadacza samoistnego (art. 12 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych - Dz. U. Nr 27, poz. 250). Do dokumentów stanowiących podstawę do usunięcia niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym należą również orzeczenia organów administracyjnych uchylające orzeczenie stwierdzające nabycie własności nieruchomości przez posiadacza samoistnego, np. w wyniku wznowienia postępowania administracyjnego.Orzeczenie takie stwierdza bowiem, że przesłanki z art. 1 ustawy w danym przypadku nie zachodzą, a więc wnioskodawca nieruchomości rolnej w trybie ustawy nie nabył. Tego rodzaju orzeczenie o charakterze deklaratywnym wywołuje skutki wstecz (ex tunc), jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21.V.1975 r., III CZP 23/75 (OSNCP 1976, poz. 40). Na podstawie takiego orzeczenia właściciel nieruchomości może więc domagać się w drodze procesu wykreślenia wpisu prawa własności dokonanego na podstawie uchylonego następnie orzeczenia.Wsteczne skutki, jakie wywiera orzeczenie uchylające uprzednio wydane orzeczenie na podstawie art. 12 ustawy, rzutują również na postanowienie sądu wydane w sprawie o dział spadku, w skład którego wchodzi nieruchomość rolna. Podnoszone przez Sąd Wojewódzki okoliczności co do charakteru postanowienia o dział spadku, w szczególności, że jest to orzeczenie konstytutywne, nie może mieć w rozpoznawanej sprawie istotnego znaczenia. Jeżeli sąd w postępowaniu o dział spadku, ustalając skład spadku, objął nim również nieruchomość rolną, która w chwili wydawania postanowienia działowego figurowała jako nieruchomość nabyta przez spadkodawcę w trybie art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r., a po uprawomocnieniu się tego postanowienia decyzja o uwłaszczeniu została uchylona, rzeczywisty właściciel danej nieruchomości nie utracił przez to prawa własności.Spadkobiercy bowiem nie mogli nabyć nieruchomości, co do której okazało się, że do spadkodawcy nie należała. Jeżeli chodzi o wzajemne stosunki między spadkobiercami, jakie w wyniku takiej sytuacji wynikną, rozwiązania należy szukać w przepisie art. 1046 k.c. Stosownie do tego przepisu, po dokonaniu działu spadku spadkobiercy są wzajemnie obowiązani do rękojmi m.in. za wady prawne według przepisów o rękojmi przy sprzedaży. Niezależnie od skutków materialnoprawnych wynikających z rękojmi wykrycie wad prawnych przedmiotu objętego działem sądowym może uzasadniać wznowienie postępowania (art. 403 § 2 k.p.c. w związku z art. 524 § 1 k.p.c.). Uczestnikami takiego postępowania mogą być oczywiście tylko spadkobiercy, a nie osoby trzecie, którym przysługuje prawo własności do nieruchomości objętej działem. Mogą one jednak dla zachowania swych praw domagać się uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.Wychodząc z tych założeń, Sąd Najwyższy na przedstawione zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.