III CZP 30/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN A. Filcek. Sędziowie SN: T. Bukowski, W. Łysakowski, J. Majorowicz, M. Sychowicz (sprawozdawca), S. Szachułowicz, T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, rozpoznał wniosek Prokuratora Generalnego PRL o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne."Czy sąd jest uprawniony do badania, czy następca daje gwarancje należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego określone w § 37 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 37, poz. 166)?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Uzasadnienie faktyczneIUtrwalony w judykaturze i zaakceptowany przez naukę jest pogląd wypowiedziany i uzasadniony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 31.VII.1979 r. III CZP 41/79 (OSNCP 1979, z. 12, poz. 238), że przekazanie gospodarstwa rolnego następcy na podstawie art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) jest czynnością o charakterze cywilnoprawnym. Do czynności tej stosuje się zatem przepisy prawa cywilnego. W szczególności mają do niej zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego o nieważności czynności prawnej (art. 58, 82, 83) oraz uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli (art. 84-88).Do przyjęcia powyższego poglądu nie ma znaczenia rozstrzygnięcie spornej w doktrynie kwestii charakteru prawnego umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy, a mianowicie czy jest to sui generis umowa darowizny z niemożnością jednak jej odwołania, czy swoista umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy, czy też umowa nie nazwana. Skoro między stronami umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego nawiązuje się stosunek cywilnoprawny, regulowany przepisami prawa cywilnego, sprawy z tego stosunku są sprawami cywilnymi, podlegającymi rozpoznaniu przez sądy powszechne (art. 1 i 2 k.p.c.). Dopuszczalna jest zatem droga sądowa o ustalenie nieważności umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy, sporządzonej przez naczelnika gminy w trybie art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. Ogólnie rzecz ujmując, ważność umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy zależy od spełnienia ustawowych przesłanek warunkujących dopuszczalność takiej umowy. W sprawie o ustalenie nieważności umowy, o której mowa, badanie sądu powinno więc dotyczyć istnienia (nieistnienia) tych przesłanek. IIArtykuł 75 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. zawierający wyjaśnienie określeń użytych w tej ustawie, w punkcie 2 stanowi, że przez określenie "następca" rozumie się zstępnych, rodzeństwo i dzieci rodzeństwa rolnika oraz jego pasierbów i wychowanków, którzy posiadają kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, nie przekroczyli 55 lat życia i nie są inwalidami I lub II grupy; w razie braku takich osób następcą może być współwłaściciel gospodarstwa spełniający te warunki. Nie ulega wątpliwości, że skoro w myśl art. 52 ust. 1 powołanej ustawy przekazanie gospodarstwa rolnego może nastąpić na rzecz następcy, to następca ten, by za takiego mógł być uznany, powinien odpowiadać warunkom określonym w art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy. Stosowanie do § 37 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 37, poz. 166) "następcą rolnika powinna być osoba, która daje gwarancję należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego".Ponieważ ustawa z dnia 27 października 1977 r. bliżej nie precyzuje treści wymienionego w art. 75 ust. 1 pkt 2 warunku posiadania kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego, któremu powinien odpowiadać następca, ani nie zawiera delegacji upoważniającej inny organ do uczynienia tego, należy przyjąć, że treść tego warunku odpowiada pojęciu kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego, jakimi według art. 166 § 1 k.c. (w jego brzmieniu pierwotnym, jak i po nowelizacji ustawą z dnia 26 marca 1982 r. - Dz. U. Nr 11, poz. 81) powinien legitymować się nabywca nieruchomości rolnej lub jej części, a więc pojęciu bliżej określonemu w § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (tekst jednolity: Dz. U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215 z późn. zm.). Wykładnia taka spełnia postulat nadawania jednakowego znaczenia takim samym pojęciom użytym w różnych aktach prawnych.Porównanie treści pojęcia kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego z treścią pojęcia gwarancji należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego w żadnym razie nie prowadzi do uznania, że są to pojęcia tożsame. Nie można więc podzielić poglądu, że § 37 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. stanowi zbędne superfluum. Pojęcie bowiem gwarancji należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego nie pokrywa się z określeniem warunków, którym stosownie do art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. powinien odpowiadać następca, a w szczególności z wymienionym w tym przepisie warunkiem posiadania kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Nie można także przyjąć, że § 37 rozporządzenia wykonawczego do ustawy z dnia 27 października 1977 r. zawiera modyfikacje art. 75 ust. 1 pkt 2 tej ustawy w tym sensie, że w miejsce określonego pojęcia kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego wprowadza bardziej luźne i mniej precyzyjne pojęcie gwarancji należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego. Tego rodzaju wykładnia byłaby sprzeczna z wyraźnym brzmieniem art. 75 powołanej ustawy. Ponadto trudno przypisać tej ustawie intencję złagodzenia czy też zatarcia kryteriów prawa cywilnego wymaganych do przeniesienia własności nieruchomości rolnej. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. wydane zostało na podstawie delegacji zawartej m.in. w art. 59 ustawy z dnia 27 października 1977 r., który w pkt 1 upoważnił Radę Ministrów do określenia w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad i warunków przekazywania gospodarstw rolnych następcom lub Państwu oraz warunków, jakim powinien odpowiadać następca. Przepis § 37 wymienionego rozporządzenia zawiera zatem normę wydaną na podstawie ustawowego upoważnienia i mieszczącą się w granicach tego upoważnienia.Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 31 lipca 1979 r. III CZP 41/79, mając na uwadze powyższe względy, słusznie uznał, że § 37 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. stawia dodatkowy warunek osobie, która ma stać się następcą rolnika, że więc osoba ta powinna nie tylko posiadać kwalifikacje wymagane do przeniesienia własności nieruchomości rolnej, ale ponadto dawać faktyczną gwarancję należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego. Taka wykładnia odpowiada intencji ustawy z dnia 27 października 1977 r., która zmierza do tego, aby gospodarstwa rolne były przekazywane osobom dającym rękojmię podnoszenia produkcji rolnej i unowocześnienia metod gospodarowania. Intencja ta znajduje wyraz we wstępie do powołanej ustawy, a także w art. 75 tej ustawy, który oprócz wymogu posiadania przez następcę kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego wprowadza dalsze warunki, nie znane art. 160 § 1 k.c. IIIStwierdzając w sentencji uchwały z dnia 31.VII.1979 r. III CZP 41/79, że sąd jest uprawniony do badania, czy następca ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, Sąd Najwyższy w uzasadnieniu tej uchwały wypowiedział pogląd, iż ocena, czy następca daje gwarancje należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego, nie może być dokonywana w postępowaniu sądowym.Uzasadnienie prawneUzasadniając ten pogląd, Sąd Najwyższy stwierdził m.in., co następuje:Pomiędzy warunkiem przewidzianym w art. 75 ustawy z dnia 27 października 1977 r. a warunkiem przewidzianym w § 37 rozporządzenia wykonawczego do tej ustawy zachodzi istotna różnica. O ile warunek przewidziany w ustawie zawiera ściśle określoną treść, wyjaśnioną bliżej w art. 160 § 1 k.c. i w rozporządzeniu wykonawczym do tego przepisu, o tyle § 37 rozporządzenia takiej konkretnej normatywnej treści jest pozbawiony i polega na wprowadzeniu kryteriów ocennych co do faktycznych możliwości należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego przez osobę mającą być następcą rolnika. Przepis ten więc adresowany jest przede wszystkim do naczelnika gminy, który przed sporządzeniem umowy powinien na podstawie całokształtu okoliczności ocenić, czy dany kandydat daje faktyczne gwarancje należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego. Jeżeli ocena ta wypadła pozytywnie, co znalazło wyraz w sporządzeniu umowy, nie może ona być ponawiana w postępowaniu sądowym. Doprowadziłoby to do niepożądanego stanu niepewności, mogącego grozić wynikom gospodarczym.Odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28.XII.1981 r. ICR 324/81 (nie publikowanym).Pytanie prawne przedstawione składowi siedmiu sędziów Izby Cywilnej i Administracji Sądu Najwyższego nawiązuje do powyższej rozbieżności powstałej w orzecznictwie i mającej odbicie w piśmiennictwie. IVPoszukiwanie właściwej odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne skłania do następujących rozważań:Nie może budzić wątpliwości - co już uprzednio wskazano - że treść wymienionych w art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. warunków stawianych osobie, która ma stać się następcą rolnika, jest różna od treści warunku, o którym mowa w § 37 rozporządzenia wykonawczego do powołanej ustawy. Oba wymienione przepisy dotyczą jednak takiej samej sytuacji prawnej - przekazania gospodarstwa rolnego następcy i znajdują zastosowanie przede wszystkim w razie sporządzenia umowy w tym przedmiocie, która to czynność należy do naczelnika gminy. Oba więc przepisy, o których mowa, w jednakowej mierze są adresowane do naczelnika gminy, który obowiązany jest do sprawdzenia, czy zachodzą wymienione w nich warunki przekazania gospodarstwa rolnego następcy, i w razie pozytywnego ustalenia w tym względzie - sporządzenia umowy, a w razie ustalenia braku któregokolwiek z warunków - odmówienia sporządzenia umowy. W tym aspekcie pomiędzy warunkami przekazania gospodarstwa rolnego następcy przewidzianymi w art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. i w § 37 rozporządzenia wykonawczego do tej ustawy nie można dopatrzeć się różnicy. Prawdą jest natomiast, że przepis art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. zawiera określoną treść normatywną, jeśli wymienia takie przesłanki, którym powinien odpowiadać następca, jak jego stopień pokrewieństwa lub powinowactwa z rolnikiem, wiek oraz stan zdrowia wyrażający się brakiem inwalidztwa I lub II grupy. Nie można jednak tego powiedzieć, gdy chodzi np. o wskazanie w tym przepisie wychowanka, jako następcy rolnika, i zawartą w nim przesłankę kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Pojęcie wychowanka ma w zasadzie jednoznaczną treść. Niemniej jednak uznanie następcy rolnika za jego wychowanka zależy w konkretnym wypadku od szeregu okoliczności ocennych. Gdy zaś chodzi o kwalifikacje praktyczne do prowadzenia gospodarstwa rolnego (§ 3 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r.), ich ustalenie wymaga także oceny konkretnego stanu faktycznego i ocena ta zależy od organu administracji państwowej stopnia podstawowego, który wyraża ją w wydanym zaświadczeniu (§ 3 ust. 4 powołanego ostatnio rozporządzenia).Przepis § 37 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r., wprowadzając kryteria ocenne co do faktycznych możliwości należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego przez osobę mającą być następcą rolnika, z punktu widzenia konkretyzacji treści normatywnej, nie różni się zatem od przepisu art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r., jeśli wymienia on niektóre przesłanki, którym powinien odpowiadać następca rolnika. Nie ma więc podstawy, by dopatrywać się w tej płaszczyźnie pomiędzy wymienionymi przepisami różnicy prowadzącej do jakichkolwiek wniosków.Skoro § 37 rozporządzenia wykonawczego do ustawy z dnia 27 października 1977 r. stawia dodatkowy warunek - prócz warunków wymienionych w art. 75 ust. 1 pkt 2 tej ustawy - osobie, która ma stać się następcą rolnika, i warunek ten został zawarty w rozporządzeniu wydanym na podstawie delegacji ustawowej, to - formalnie rzecz biorąc - ma on taką samą moc jak inne warunki ustawowe, a więc wymaga takiego samego potraktowania jak te inne warunki. Nie jest więc uzasadnione czynienie rozróżnienia pomiędzy tymi warunkami i jeżeli ważność umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy zależy od spełnienia odpowiednich warunków ustawowych (art. 58 § 1 k.c.), to należy przyjąć, że wśród nich znajduje się warunek przewidziany w § 37 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. W konsekwencji, jeżeli dopuszczalna jest droga sądowa o ustalenie nieważności umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy, to trzeba uznać, że sąd jest uprawniony do badania w tym postępowaniu wszystkich warunków ważności umowy, a w tym i warunku, według którego następcą rolnika powinna być osoba, daje gwarancje należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego. Żaden przepis nie stanowi inaczej i nie wyłącza spod badania sądu, czy zachowany został ostatnio wymieniony warunek.Wyposażenie naczelnika gminy w uprawnienie do oceny, czy osoba mająca być następcą rolnika daje gwarancję należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego, samo przez się nie wyłącza dopuszczalności badania zasadności stanowiska naczelnika gminy przez sąd, do którego należy ocena zachowania wszystkich ustawowych wymogów ważności umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy. Okoliczność, że przepis § 37 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. zawiera kryteria ocenne, których stosowanie przez naczelnika gminy może powodować naruszenie wymienionego przepisu, nie może prowadzić do dowolności. Właśnie sąd jest powołany do zapobiegania skutkom takiej dowolności i zadaniem orzecznictwa sądowego jest kształtowanie i utrwalanie prawidłowości szeroko rozumianego obrotu gospodarstwami rolnymi. Cele te przekreślałoby wyłączenie dopuszczalności badania przez sąd, czy następca rolnika daje gwarancje należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego. Możliwość podważenia na drodze sądowej ważności umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy niewątpliwie rodzić może niepożądany stan niepewności, mogący grozić wynikom produkcyjnym gospodarstwa. Sytuacja taka zachodzi jednak w każdym wypadku wytoczenia powództwa o ustalenie nieważności umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy, niezależnie od zarzucanej podstawy nieważności. Gwarancja należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego przez następcę rolnika jest z punktu widzenia interesów gospodarczych Państwa doniosłą przesłanką, która bezwzględnie powinna być spełniona. Celem ustawy z dnia 27 października 1977 r. - o czym była już mowa - jest mianowicie dążenie do "korzystnej przebudowy struktury indywidualnych gospodarstw rolnych i unowocześnienia metod gospodarowania". Nie sposób więc przyjąć, że gospodarstwo rolne mogłoby na stałe pozostać w rękach osoby, której jako następcy rolnika zostało ono przekazane, a która nie daje gwarancji należytego jego prowadzenia. Do takiego wyniku prowadziłoby uznanie, iż sąd nie jest uprawniony do badania, czy następca daje gwarancję należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego. Przy przyjęciu bowiem tego poglądu umowa przekazania takiego gospodarstwa następcy zawarta z naruszeniem § 37 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. nie mogłaby być uznana za nieważną przez sąd i jako czynność cywilnoprawna oczywiście nie podlegałaby wzruszeniu na drodze postępowania administracyjnego. Taki wynik pozostawałby w sprzeczności z ukształtowanymi zasadami obrotu cywilnoprawnego; umowa przekazania gospodarstwa rolnego na rzecz następcy, która z powodu zawarcia jej z naruszeniem § 37 powołanego rozporządzenia byłaby nieważna (art. 58 § 1 k.c.), ze względu na niemożność ustalenia w postępowaniu sądowym tej nieważności pozostawałaby w praktyce w pełni skuteczna. Okoliczność, że zbyt częste podważanie na drodze sądowej ważności umów przekazania gospodarstwa rolnego następcy mogłoby prowadzić do niepożądanego stanu niepewności, mogącego grozić wynikom produkcyjnym gospodarstwa, oznacza jedynie, że sądy powinny zachować rozwagę i orzekać nieważność umów w warunkach rzeczywiście niezbędnej potrzeby. Nic jednak nie wskazuje na nadużycia w tym względzie, które uzasadniałyby brak zaufania do sądów. Należy dodać, że nieważność umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy z powodu zawarcia jej z naruszeniem § 37 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. może uzasadniać tylko brak gwarancji należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego przez następcę według stanu istniejącego w chwili zawierania umowy. Dla wyjaśnienia wątpliwości co do oceny występowania tej przesłanki może natomiast być przydatne ustalenie sposobu prowadzenia gospodarstwa rolnego przez następcę po zawarciu umowy i rozmiarów osiągniętych wówczas przez niego wyników gospodarczych. Nie ma podstawy do zakładania, że zbyt formalistyczne i rygorystyczne stanowisko sądów, pomijające cel ustawy z dnia 27 października 1977 r. wyrazi się w ustalaniu nieważności umów przekazania gospodarstwa rolnego następcy, gdy będą przeciwko temu przemawiać argumenty natury gospodarczej.Z powyższych względów na przedstawione pytanie prawne należało odpowiedzieć, iż sąd jest uprawniony do badania, czy następca rolnika daje gwarancję należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego (§ 37 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r.). Odpowiedź została zawężona do sytuacji takiego badania w procesie o ustalenie nieważności umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy, ponieważ z uzasadnienia pytania prawnego wynika, że dotyczy ono takiej właśnie sytuacji, i rozbieżność poglądów w orzecznictwie Sądu Najwyższego, która legła u podłoża tego pytania, wystąpiła także na tle spraw o ustalenie nieważności umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy.