III CZP 61/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN A. Filcek. Sędziowie SN: H. Dąbrowski, S. Dmowski, J. Ignatowicz, K. Olejniczak (sprawozdawca), K. Piasecki (współsprawozdawca i autor uzasadnienia), J. Pietrzykowski. SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Wojnarowicza, po rozpoznaniu na posiedzeniu wniosku Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 września 1980 r. zmodyfikowanego pismem z dnia 24 września 1981 r. o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące zagadnienie prawne:"Czy do dochodzenia zwrotu kosztów poniesionych na leczenie poszkodowanego, który uległ wypadkowi komunikacyjnemu na terenie Polski, uprawniona jest zagraniczna instytucja ubezpieczeń społecznych, według której przeszło na nią - z mocy przepisów prawa obowiązującego w Republice Federalnej Niemiec - roszczenie poszkodowanego o zwrot tych kosztów?"podjął następującą uchwałę:Zagraniczna instytucja ubezpieczeń społecznych, na którą z mocy przepisów jej prawa krajowego przechodzą roszczenia z tytułu poniesionych kosztów leczenia, nie jest uprawniona do dochodzenia od osoby odpowiedzialnej za szkodę, według prawa polskiego zwrotu takich kosztów w sytuacji, gdy leczeniu na koszt tej instytucji został poddany poszkodowany, który uległ wypadkowi komunikacyjnemu na terenie Polski. Uzasadnienie faktyczneWedług art. 31 § 1 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. Nr 46, poz. 290) zobowiązanie nie wynikające z czynności prawnej podlega prawu państwa, w którym nastąpiło zdarzenie będące źródłem zobowiązania. Przepis ten dotyczy między innymi odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych, za które należy uważać także wypadki z ruchu pojazdów mechanicznych.Problematyka odpowiedzialności deliktowej jest prawnie złożona, składa się bowiem na nią szereg szczegółowych problemów prawnych. Na tym tle powstaje zagadnienie określenia statutu deliktowego i jego zakresu pod względem przedmiotowym i podmiotowym. Jako problem z tego zakresu należy zakwalifikować przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów pytanie prawne. Zagadnienie zakresu statutu deliktowego ma z rozważanego punktu widzenia istotne znaczenie, ustalenie bowiem zakresu problemów prawnych objętych pojęciem statutu deliktowego może przesądzać w zasadniczy sposób rozstrzygnięcie kwestii, według którego prawa, polskiego czy też obcego, miałaby być na podstawie przepisów prawa prywatnego międzynarodowego rozstrzygana kwestia uprawnienia zagranicznej instytucji ubezpieczeń społecznych do żądania zwrotu kosztów na leczenie poszkodowanego, który uległ wypadkowi komunikacyjnemu na obszarze Polski. Chodzi zatem o odpowiedź na pytanie, czy art. 31 prawa prywatnego międzynarodowego obejmuje także wspomnianą kwestię.Rozstrzygnięcie tego zagadnienia nastręcza trudności w praktyce sądowej. Można odnotować zapatrywanie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.IX.1975 r. I CR 810/74), według którego w zakres statutu deliktowego (art. 31 § 1 prawa prywatnego międzynarodowego) wchodzi również ocena kwestii dopuszczalności przenoszalności lub przejścia na inne osoby fizyczne lub prawne roszczeń poszkodowanego z tytułu szkody na osobie wyrządzonej czynem niedozwolonym; statut deliktowy prawa polskiego wyłącza dopuszczalność stosowania instytucji prawa nie wskazanego jako właściwe przez art. 31 § 1 prawa prywatnego międzynarodowego. W tej wykładni brak byłoby podstaw do stosowania w sposób samoistny prawa innego państwa niż prawo polskie, gdy chodzi o ocenę dopuszczalności dochodzenia na zasadzie subrogacji, przewidzianej w prawie obcym, roszczeń regresowych w wypadku pokrycia kosztów leczenia ofiary wypadku przez zagraniczną osobę prawną prawa publicznego.Próba innego rozstrzygnięcia tej kwestii znalazła wyraz w stanowisku (wyrok Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów SN z dnia 12 czerwca 1976 r. III CRN 75/76), zgodnie z którym zakresem art. 31 § 1 prawa prywatnego międzynarodowego objęte są nie tylko zobowiązania z czynów niedozwolonych, lecz również z innych zdarzeń nie będących czynnościami prawnymi, w tym również zobowiązania powstałe z mocy prawa. Za takie zdarzenie powstałe z mocy samego prawa należy uznać fakt otrzymania przez poszkodowanego świadczeń leczniczych poza granicami Polski z zastrzeżonym tam ustawowo przejęciem prawa odzyskiwania kosztów tych świadczeń; jeżeli zaś zdarzenie to miało miejsce na terenie państwa obcego, podlega ono stosownie do art. 31 § 1 prawa prywatnego międzynarodowego w tym zakresie ocenie prawa obowiązującego w tym państwie.Powyższe stanowisko wywołuje zastrzeżenia, koszty bowiem leczenia poniesione przez poszkodowanego w następstwie wypadku komunikacyjnego tkwią swymi korzeniami w zdarzeniu, jakim był wypadek komunikacyjny stanowiący czyn niedozwolony, i ów czyn niedozwolony stanowi stosownie do art. 31 § 1 prawa prywatnego międzynarodowego zdarzenie będące źródłem zobowiązania. Dlatego też fakt poniesienia kosztów leczenia nie może być w świetle art. 31 § 1 tego prawa uważany za samodzielne zdarzenie nie wynikające z czynności prawnej i przesądzające o właściwości prawa według miejsca tego zdarzenia, tj. prawa zagranicznego. Sama okoliczność leczenia i wyłożenia kosztów nie może być odrywana od źródła zobowiązań o charakterze deliktowym i traktowana pod względem prawnym samoistnie z punktu widzenia łączników wskazujących prawo podlegające zastosowaniu.Problem zakresu statutu deliktowego jest szczególnie złożony z punktu widzenia podmiotowego. Szczególne trudności nasuwają się zwłaszcza w związku z kwestią uprawnień osób trzecich w postaci instytucji ubezpieczeń społecznych do dochodzenia roszczeń regresowych od osób ponoszących odpowiedzialność z tytułu czynu niedozwolonego, gdy ofiara wypadku korzysta ze świadczeń leczniczych instytucji ubezpieczeń społecznych. Kwestia bowiem natury roszczeń zwrotnych zakładu ubezpieczeń społecznych - jako osoby trzeciej - jest ściśle, przyczynowo związana ze stadium deliktowym, jako aspektami podmiotowymi i przedmiotowymi. Gdyby nie fakt deliktu, cały ten kompleks problemów nie byłby aktualny. Roszczenia regresowe mają charakter wtórny, zależny i niesamoistny prawnie z punktu widzenia łączników przewidzianych w prawie prywatnym międzynarodowym. Z tego zatem punktu widzenia kwestia dopuszczalności dochodzenia zwrotu kosztów poniesionych na leczenie przez zagraniczną instytucję ubezpieczeń społecznych podlega ocenie prawa polskiego, a nie prawa obcego regulującego to zagadnienie; nie można jej oderwać od statutu deliktowego.Stanowisko, według którego w zakresie roszczeń regresowych zakładu ubezpieczeń społecznych mogłoby mieć zastosowanie tylko prawo polskie, pociąga za sobą konsekwentnie dalsze pytanie, a mianowicie, czy prawo polskie mieszczące się w ramach statutu deliktowego przewiduje roszczenie regresowe polskiego zakładu ubezpieczeń społecznych z tytułu poniesionych kosztów leczenia. Na to pytanie w świetle obowiązującego stanu prawnego należy udzielić odpowiedzi negatywnej. Trzeba jednak zwrócić uwagę na to, że gdyby nawet polskie prawo przewidywało możliwość dochodzenia roszczeń zwrotnych w podobnym wypadku, fakt ten nie przesądzałby sam przez się jeszcze kwestii roszczeń zagranicznej instytucji ubezpieczeń. Mogłaby bowiem ona dochodzić tego rodzaju roszczeń z mocy swojego własnego prawa, a więc prawa innego niż wskazane jako mające zastosowanie prawo polskie, chyba że przepisy prawa obowiązującego w Polsce w podobny sposób wyraźnie traktowałyby określone instytucje ubezpieczeń społecznych; mogłoby to zaś wynikać jedynie z umów międzynarodowych.Statut deliktowy (art. 31 § 1 prawa prywatnego międzynarodowego) obejmuje także wiele problemów z dziedziny obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych. Z tego jednak faktu nie wynika, aby zagraniczna instytucja ubezpieczeń społecznych mogła wywodzić swoje roszczenia regresowe z tytułu wyłożonych kosztów leczenia. Uprawnień tego rodzaju nie przewiduje dla zagranicznej instytucji ubezpieczeń społecznych ani rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274 wraz z późniejszymi zmianami), ani rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 30, poz. 166). Jeżeli zaś w tych aktach prawnych jest w ogóle mowa o roszczeniach regresowych zakładu ubezpieczeń społecznych (§ 8 ostatnio wspomnianego rozporządzenia), to odnosi się w każdym razie do innej sytuacji niż ta, która jest objęta rozważanym pytaniem prawnym.Dotychczasowe rozważania należy jednak rozszerzyć na problematykę prawa ubezpieczeń społecznych z punktu widzenia przepisów polskiego prawa prywatnego międzynarodowego. Prawo to, regulujące kwestię prawa podlegającego zastosowaniu do określonego stosunku prawnego lub do określonej kwestii prawnej, ma ściśle oznaczony zasięg. Według art. 1 § 1 tego prawa określa ono "prawo właściwe dla międzynarodowych stosunków osobistych i majątkowych w zakresie prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy". Wszystkie zatem inne dziedziny prawa, a zwłaszcza dziedziny prawa publicznego, administracyjnego pozostają poza zakresem prawa prywatnego międzynarodowego.Prawo ubezpieczeń społecznych nie ma charakteru prawa cywilnego ani prawa pracy. Z tego też względu stosunek prawny z zakresu ubezpieczeń społecznych nie ma charakteru cywilnoprawnego. Mogące z niego wypływać świadczenia też nie mają charakteru cywilnoprawnego. Taka też natura stosunków prawnych z zakresu ubezpieczeń społecznych leży u podstaw regresu przewidzianego w § 1542 Reichsversicherungordnung z dnia 19 czerwca 1911 r. z późniejszymi zmianami (RVO). Roszczenia regresowe - ogólnie rzecz biorąc - nie mają jakiegoś samoistnego charakteru, ich cechy prawne determinuje charakter stosunku prawnego, z którego się wywodzą.Przyjęcie, że sąd polski miałby stosować § 1542 RVO, musiałoby w konsekwencji prowadzić do stosowania i oceny wielu kwestii prawnych na podstawie przepisów zagranicznych dotyczących ubezpieczeń społecznych, i to wbrew art. 1 § 1 prawa prywatnego międzynarodowego.W konsekwencji - rozważając zagadnienie z tego punktu widzenia - należy zająć stanowisko, że poza zakresem statutu deliktowego, pojmowanego możliwie szeroko, i poza całym prawem prywatnym międzynarodowym pozostają problemy uregulowane w zagranicznym prawie ubezpieczeń społecznych dotyczące roszczeń zagranicznej instytucji ubezpieczeń społecznych o zwrot wydatków na świadczenie lecznicze. Jest to wynikiem tego, że zagraniczne prawo publiczne nie może być stosowane poprzez art. 1 § 1 prawa prywatnego międzynarodowego. Ze względu zatem na swoistość stosunku ubezpieczeń społecznych nie można na podstawie żadnego z łączników dojść do stosowania zagranicznych przepisów ubezpieczeń społecznych. Odmienne niż proponowane rozwiązanie mogłoby wynikać jedynie z konwencji międzynarodowej.Wykładni tej nie podważa ewentualny pogląd, że roszczenie o zwrot kosztów leczenia na podstawie § 1542 RVO ma jako roszczenie zwrotne charakter cywilnoprawny. Takie bowiem ujęcie zagadnienia nie usuwa wielu poważnych trudności interpretacyjnych. Na plan pierwszy znów wysuwa się pytanie, na podstawie którego z przepisów polskiego prawa prywatnego międzynarodowego można by dojść - poza statutem deliktowym - do stosowania przepisów dotyczących "roszczeń regresowych" zagranicznej instytucji ubezpieczeń społecznych. Była już mowa o tym, że brak jest podstaw do samoistnego traktowania faktu leczenia za granicą z punktu widzenia art. 31 § 1 prawa prywatnego międzynarodowego.Trzeba też podkreślić, że przepis art. 31 § 1 tego prawa - prócz czynów niedozwolonych - obejmuje: zobowiązania powstałe z bezpodstawnego wzbogacenia, nienależnego świadczenia, prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia. Nie ulega wątpliwości, że roszczenia regresowe sensu stricto czy też roszczenia wynikające z subrogacji nie są "zdarzeniem" samoistnym prawnie w powyższym sensie. W rozważanym wypadku nie wchodzi w grę art. 27 § 1 pkt 3 prawa prywatnego międzynarodowego, który dotyczy zobowiązań z umowy ubezpieczenia, skoro tu chodzi o świadczenie z ubezpieczenia społecznego i z jego przepisów wynikające roszczenie regresowe.W konsekwencji należy dojść do wniosku, że przepisy prawa prywatnego międzynarodowego nie uzasadniają podstawy do stosowania przez sądy polskie przepisów prawa ubezpieczeń społecznych obowiązującego w Republice Federalnej Niemiec, stosownie do których instytucja ubezpieczeń społecznych jest uprawniona do dochodzenia zwrotu kosztów leczenia poszkodowanego od osób zobowiązanych do naprawienia szkody według zasad prawa cywilnego.Z tych wszystkich względów na przedstawione zagadnienie prawne należało udzielić odpowiedzi negatywnej.