I KZ 173/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Hapon. Sędziowie: L. Jax, W. Ochman (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: W. Grzeszczyk.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Eugeniusza C., skazanego z art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 59 § 1 k.k., po rozpoznaniu zażalenia jego obrońcy na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w C. z dnia 9 września 1981 r. w kwestii odmowy wznowienia postępowania i po odczytaniu oraz wysłuchaniu wniosku prokuratora oraz obrońcypostanowił:1) uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę w zakresie wznowienia postępowania przekazać Sądowi Wojewódzkiemu w C. do ponownego rozpoznania;2) wstrzymać wykonanie orzeczenia skazującego Eugeniusza C. do czasu rozstrzygnięcia sprawy o wznowienie postępowania.Uzasadnienie faktyczneEugeniusz C. wyrokiem Sądu Rejonowego w M. z dnia 22 stycznia 1980 r., utrzymanym w mocy wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w C., skazany został za popełnienie przestępstwa określonego w art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 59 § 1 k.k. na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności (...).Obrońca oskarżonego w dniu 2 lipca 1981 r. złożył do Sądu Wojewódzkiego wniosek o wznowienie postępowania, podając, że zarówno sąd pierwszej, jak i sąd drugiej instancji, orzekając w zakresie kary, miał na względzie wysoce negatywną opinię wystawioną o Eugeniuszu C. przez funkcjonariusza MO, co do której w postępowaniu skargowym przeprowadzonym przez KWMO w P. ujawnione zostało, że opinia była nieprawdziwa, stanowiła pomówienie (art. 178 k.k.).W uzupełnionym wniosku o wznowienie z dnia 23 lipca 1981 r. obrońca podał, że: "(...) przesłanki podniesione w uzasadnieniu wniosku wyczerpują dyspozycję art. 474 § 1 pkt 1 k.p.k. - dopuszczono się przestępstwa określonego w art. 178 k.k. oraz art. 174 § 1 pkt 2 k.p.k., jeżeli zważyć, że ujawniły się nowe okoliczności, które pozwalają twierdzić, że Eugeniusz C. dopuścił się przestępstwa określonego w art. 158 k.k., a nie w art. 158 § 1 k.k. w związku z art. 59 § 1 k.k.". Ponadto w uzupełnieniu wniosku o wznowienie obrońca podniósł, że skazany Eugeniusz C. nie został zawiadomiony prawidłowo o terminie rozprawy rewizyjnej, w związku z czym jego prawo do obrony zostało naruszone, na rozprawie rewizyjnej bowiem nie miał możliwości przedstawienia okoliczności dotyczących jego opinii w miejscu zamieszkania, zamiaru i sposobu popełnienia przestępstwa, uzasadniających warunkowe zawieszenie wykonania kary.Sąd Wojewódzki w C. postanowieniem z dnia 9 września 1981 r. wniosek obrońcy skazanego o wznowienie postępowania oddalił i w uzasadnieniu stwierdził, że co do zarzutu o zniesławienie i wniesienie przez obrońcę skazanego aktu oskarżenia przeciwko funkcjonariuszowi MO, który sporządził w śledztwie opinię o skazanym, ustała karalność tak zakwalifikowanego przestępstwa (art. 105 § 2 k.k.) i nie zachodziła potrzeba ustalenia, jakie w tym zakresie orzeczenie wydał Sąd Rejonowy w S., wskazując jednocześnie na możliwość zakwalifikowania działania funkcjonariusza MO z art. 266 § 1 k.k. Okoliczności te jednak, według stanowiska Sądu Wojewódzkiego, nie miały wpływu na treść wyroku.Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia stwierdził również, że na rozprawie rewizyjnej Sąd Wojewódzki przeprowadził dowód z pozytywnych opinii o oskarżonym, jednakże nie znalazł podstaw do zastosowania wobec skazanego warunkowego zawieszenia wykonania kary, a w związku z tym sprostowanie opinii nie miało wpływu na treść wyroku. Natomiast co do zarzutu niewłaściwego zawiadomienia skazanego o terminie rozprawy rewizyjnej - to okoliczność ta - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - nie może stanowić przesłanki do wznowienia postępowania, skoro - zgodnie z art. 400 § 2 k.p.k. - brak zawiadomienia (oskarżonego) nie tamuje rozpoznania sprawy przez sąd odwoławczy, jeżeli stawił się jego obrońca, co w niniejszej sprawie jest niewątpliwe.Postanowienie Sądu Wojewódzkiego zaskarżył obrońca skazanego i w zażaleniu zarzucił:1) obrazę przepisów prawa procesowego, a mianowicie art. 357 i 372 § 1 pkt 2 k.p.k., która miała wpływ na treść orzeczenia, a wynika z pominięcia znaczenia nowej okoliczności, jaką stanowiło ujawnienie, że opinia sporządzona przez funkcjonariusza MO w R. była wystawiona z naruszeniem przepisów prawa, bez należytego uzasadnienia tego stanowiska,2) błąd w ustaleniach faktycznych przyjęty za podstawę orzeczenia, a polegający na uznaniu, że niezawiadomienie oskarżonego o terminie rozprawy rewizyjnej nie naruszyło prawa oskarżonego do obrony materialnej, oraz wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia i uchylenie wyroku Sądu Rejonowego w M. zgodnie z wnioskiem o wznowienie postępowania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Zażalenie jest zasadne.W sprawie niniejszej - o wznowienie postępowania rozważenia wymagają dwie podstawowe kwestie: dowodowa i prawna, podniesione w zarzutach zażalenia; pierwsza - merytoryczna, materialna, dotycząca podstaw wznowienia postępowania, druga - formalna, procesowa, dotycząca zakresu obrony skazanego w postępowaniu rewizyjnym.Słusznie zarzuca się w zażaleniu, że Sąd Wojewódzki zbyt pobieżnie ustosunkował się do problematyki dowodowej i prawnej podniesionej we wniosku o wznowienie postępowania i jego uzupełnienia, nie poddając wszechstronnej ocenie każdej z okoliczności stanowiącej podstawę wniosku (i jego uzupełnienia) o wznowienie postępowania.II. Z materiału dowodowego w sprawie w zakresie wniosku o wznowienie postępowania oraz ustaleń Sądu Wojewódzkiego wynika w sposób nie budzący wątpliwości, że opinia (wywiad) o skazanym, sporządzona przez funkcjonariusza MO Romana C. w R. z dnia 18 września 1979 r. była opinią nieprawdziwą i została na skutek skargi obrońcy skazanego sprostowana przez KW MO w P., stwierdza się bowiem, że sporządzający zakwestionowaną opinię funkcjonariusz MO nie miał podstaw faktycznych do ujemnej oceny zachowania się i postępowania skazanego oraz do stwierdzeń zawartych w tej opinii.W związku ze stwierdzonym faktem wydania o skazanym nieprawdziwej opinii oraz wniesieniem przez skazanego (przez jego obrońcę) aktu oskarżenia z prywatnego oskarżenia do Sądu Rejonowego w S. przeciwko Romanowi G. - funkcjonariuszowi MO o zniesławienie, to jest o przestępstwo określone w art. 178 § 1 k.k., Sąd Wojewódzki uznając, iż ustała karalność tak zakwestionowanego czynu (art. 105 § 2 k.k.), zajął stanowisko, że nie zachodziła potrzeba ustalenia, jakie orzeczenie wydał Sąd Rejonowy w S. Tak więc w istocie rzeczy Sąd Wojewódzki w sprawie o wznowienie postępowania rozstrzygnął merytorycznie w zakresie innej sprawy karnej, nie będącej przedmiotem jego rozpoznania według właściwości rzeczowej i miejscowej. Faktem jest, że do czasu rozpoznania przez Sąd Wojewódzki sprawy o wznowienie postępowania nie została rozstrzygnięta przez Sąd Rejonowy sprawa w zakresie zarzutu aktu oskarżenia z prywatnego oskarżenia, wniesionego przez skazanego przeciwko Romanowi G., jednakże okoliczność ta nie upoważniała Sądu Wojewódzkiego do stwierdzenia ustania karalności czynu określonego w art. 178 § 1 k.k. Zgodnie z treścią art. 475 § 1 k.p.k. - czyn, o którym mowa w art. 374 § 1 pkt 1 k.p.k., musi być ustalony prawomocnym wyrokiem skazującym, chyba że orzeczenie takie nie może zapaść z powodu przyczyn wymienionych w art. 11 lub art. 15 k.p.k., wniosek zaś o wznowienie postępowania powinien wskazywać wyrok skazujący lub orzeczenie zapadłe w postępowaniu karnym, stwierdzające niemożność wydania wyroku skazującego (art. 374 § 2 k.p.k.). Wprawdzie obrońca skazanego nie wskazał we wniosku o wznowienie postępowania zarówno wyroku skazującego, jak i orzeczenia o umorzeniu lub zawieszeniu postępowania stwierdzającego niemożność wydania wyroku skazującego (np. z powodu przedawnienia karalności), dołączając tylko do wniosku o wznowienie odpis aktu oskarżenia przeciwko Romanowi G. skierowanego do Sądu Rejonowego w S. o popełnienie przestępstwa określonego w art. 178 § 1 k.k., to jednak okoliczność ta również nie może być potraktowana jako podstawa do samodzielnej decyzji sądu w sprawie o wznowienie postępowania, iż w innej sprawie karnej, zawisłej w innym sądzie, ustała karalność czynu będącego przedmiotem rozpoznania przez właściwy rzeczowo i miejscowo sąd.Należy więc stwierdzić, że sądem właściwym do wydania orzeczenia, stwierdzającego niemożność wydania wyroku skazującego (z przyczyn wymienionych w art. 11 lub art. 15 k.p.k.) za popełnienie przestępstwa, jakiego dopuszczono się w związku z postępowaniem karnym będącym przedmiotem sprawy o wznowienie postępowania (art. 475 § 1 i 2 w związku z art. 374 § 1 pkt 1 k.p.k.), jest sąd właściwy rzeczowo i miejscowo do rozpoznania sprawy w zakresie tego przestępstwa.Jeżeli natomiast chodzi o pogląd Sądu Wojewódzkiego, że w wypadku udowodnienia temu funkcjonariuszowi MO świadomego zamieszczenia nieprawdziwych danych w cytowanym wywiadzie, jego działanie wyczerpywałoby znamiona występku określonego w art. 266 § 1 k.k., to kwestia ewentualnego ustalenia przez właściwy sąd zakresu i rodzaju odpowiedzialności za przestępstwo, jakiego dopuszczono się w związku z postępowaniem będącym przedmiotem sprawy o wznowienie postępowania, nie została we właściwym postępowaniu rozstrzygnięta. Jest to jednak w sprawie niniejszej w takim stopniu istotne, że Sąd Wojewódzki stwierdził, iż okoliczność ta nie miała wpływu na treść wyroku sądu odwoławczego, rozpoznającego sprawę skazanego w postępowaniu rewizyjnym.Zagadnienia dowodowe i prawne sprowadzają się jednak do ustalenia przede wszystkim w postaci wyroku skazującego czynu, o którym mowa w art. 474 § 1 pkt 1 k.p.k., lub do stwierdzenia w postaci orzeczenia zapadłego w postępowaniu karnym przed właściwym sądem o niemożności wydania wyroku skazującego z powodu przyczyn wymienionych w art. 11 lub art. 15 k.p.k., a następnie dopiero do oceny, czy istnieje uzasadniona podstawa do twierdzenia, że przestępstwo to mogło mieć wpływ na treść orzeczenia wydanego w postępowaniu sądowym zakończonym prawomocnym orzeczeniem będącym przedmiotem sprawy o wznowienie postępowania.Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę o wznowienie postępowania, zajął co prawda stanowisko co do możliwości określenia przestępstwa, o którym mowa w art. 474 § 1 pkt 1 k.p.k., także o znamionach występku określonego w art. 266 § 1 k.k., nie poczynił jednak w tym kierunku żadnych czynności, chociażby na podstawie art. 256 § 2 k.p.k.Reasumując stwierdzić należy, że brak podstaw do oddalenia wniosku o wznowienie postępowania z przyczyn wyłącznie merytorycznych, zwłaszcza w obecnym stadium sprawy o wznowienie prawomocnie zaskarżonego postępowania sądowego. Sąd Wojewódzki bowiem powinien był przede wszystkim zająć stanowisko co do możliwości uzupełnienia wniosku o wznowienie postępowania na podstawie art. 105 k.p.k. w zw. z art. 475 § 2 k.p.k. i dopiero wówczas podjąć decyzję co do dalszego biegu sprawy.Sąd Wojewódzki w treści uzasadnienia postanowienia o oddalenie wniosku o wznowienie postępowania zajął wprawdzie merytoryczne stanowisko co do wartości dowodowej opinii o skazanym poza opinią wyłącznie negatywną, zwłaszcza że opinie te były przedmiotem rozważań Sądu Wojewódzkiego rozpoznającego sprawę w postępowaniu rewizyjnym, jednakże istota sprawy sprowadza się do prawidłowości oceny tych opinii.Sąd Rejonowy w M., oceniając sposób życia skazanego, w uzasadnieniu wyroku stwierdził: "(...) oskarżony Eugeniusz C. nie cieszy się zbyt dobrą opinią, ma skłonności do nadużywania alkoholu, co wynika z wywiadu na k. 156 akt", mimo że dysponował również innymi pozytywnymi opiniami o skazanym i opinii tych nie poddał ocenie zgodnie z treścią art. 4 § 1 k.p.k. w zw. z art. 357 i art. 372 § 2 k.p.k. Jeżeli natomiast chodzi o ocenę opinii o skazanym przez Sąd Wojewódzki w postępowaniu rewizyjnym - to Sąd ten dysponował ponadto dodatkowymi pozytywnymi opiniami o skazanym i zajął wobec treści tych opinii ogólne stanowisko, że "(...) wszystkie okoliczności, na które powołuje się obrońca oskarżonego Eugeniusza C. w zestawieniu z okolicznościami zajścia i jego skutkami, nie są i nie mogą być okolicznościami szczególnymi, zezwalającymi w myśl art. 59 § 2 (zdanie 2) k.k. na zastosowanie warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności", oraz dalej, że: "(...) sytuacja rodzinna i osobista tego oskarżonego została prawidłowo rozważona przez Sąd Rejonowy i nie może być uznana za wyjątkową, skutkującą zastosowanie art. 73 § 1 i 2 k.k. wobec oskarżonego Eugeniusza C.", to jednak z treści uzasadnienia wyroku Sądu Rejonowego nie wynika, aby Sąd ten poddał wszechstronnej i pełnej ocenie "sytuację rodzinną i osobistą" skazanego.Niewątpliwie do uprawnień sądu pierwszej i drugiej instancji należało zajęcie samodzielnie stanowiska co do każdego z dowodów w sprawie i do swobodnej ich oceny w granicach art. 4 § 1 k.p.k., a w tym i dowodów w zakresie wymiaru kary, jednakże ocena ta nie może być oceną dowolną, nie uwzględniającą celów i zasad postępowania karnego określonego w art. 2 § 1 pkt 2 i 3, art. 3 § 1, art. 357 k.p.k. oraz obowiązku przytoczenia w uzasadnieniu wyroku okoliczności, które sąd miał na względzie przy wymiarze kary (art. 372 § 2 k.p.k.).III. Co do zarzutu o charakterze procesowym, podniesionym we wniosku o wznowienie postępowania (w uzupełnieniu tego wniosku), Sąd Wojewódzki zajął stanowisko, że: "(...) niewłaściwe zawiadomienie skazanego o terminie rozprawy rewizyjnej nie może stanowić przesłanki do wznowienia postępowania, skoro zgodnie z art. 400 § 2 k.p.k. brak zawiadomienia nie tamuje rozpoznania sprawy przez sąd odwoławczy,, jeżeli stawił się jego obrońca, co w niniejszej sprawie jest niewątpliwe."Podniesiona we wniosku i w zażaleniu kwestia procesowego zagwarantowania prawa do obrony przez prawidłowe zawiadomienie oskarżonego o terminie rozprawy rewizyjnej wymaga rozważenia, stanowisko Sądu Wojewódzkiego bowiem zajęte zarówno w postępowaniu rewizyjnym, jak i w postępowaniu o wznowienie postępowania jest błędne.Przede wszystkim nie odpowiada rzeczywistemu stanowi rzeczy, by Eugeniusz C. został prawidłowo zawiadomiony o terminie rozprawy rewizyjnej, zwłaszcza by zawiadomienie to wysłane zostało pod prawidłowym adresem miejsca zamieszkania i pobytu skazanego.W świetle akt sprawy i zawartych w niej dokumentów można stwierdzić, że:a) tymczasowe aresztowanie skazanego uchylone zostało w dniu 22 października 1979 r. i w akcie oskarżenia wskazany został prawidłowy adres skazanego przebywającego na wolności,b) skazany został zawiadomiony o terminie rozprawy w Sądzie Rejonowym w M. pod prawidłowym adresem i brał udział w rozprawie, odpowiadając z wolnej stopy,c) zawiadomienie skazanego o przekazaniu rewizji do sądu drugiej instancji przesłane zostało prawidłowo na adres jego miejsca zamieszkania,d) prawidłowo również wskazany został adres skazanego w zarządzeniu o wyznaczeniu rozprawy rewizyjnej,e) nieprawidłowo natomiast przesłano skazanemu zawiadomienie o terminie rozprawy rewizyjnej oraz błędnie napisano jego nazwisko, a więc miejsce pobytu skazanego podano w zawiadomieniu: "Areszt Śledczy D.," zamiast w R. gm. Z., a nazwisko także zniekształcono,f) błędny jest też zapis w protokole rozprawy rewizyjnej z dnia 29 maja 1980 r., że "(...) oskarżeni przebywają w Areszcie Śledczym w D. - o terminie rozprawy zawiadomieni prawidłowo", skazany Eugeniusz C. bowiem nie przebywał w czasie rozpoznawania jego sprawy - zarówno w sądzie pierwszej, jak i drugiej instancji - w areszcie tymczasowym,g) na rozprawie rewizyjnej obecny był obrońca skazanego, który w kwestii zawiadomienia skazanego o terminie rozprawy rewizyjnej nie złożył żadnego oświadczenia.Reasumując - skazany nie został zawiadomiony prawidłowo o terminie rozprawy rewizyjnej, zawiadomienie bowiem wysłane zostało pod niewłaściwy adres, a w związku z tym nie odpowiada rzeczywistemu stanowi rzeczy zapis w protokole rozprawy rewizyjnej zarówno co do przebywania (wówczas) skazanego w areszcie śledczym, jak i co do prawidłowego zawiadomienia go o terminie rozprawy rewizyjnej.Należy podzielić stanowisko Sądu Wojewódzkiego zajęte w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że niewłaściwe zawiadomienie skazanego o terminie rozprawy rewizyjnej nie może stanowić przesłanki do wznowienia postępowania, oczywiście - jeżeli nie stwierdzi się chociażby jednego z uchybień określonych w art. 388 k.p.k., a zwłaszcza w art. 388 pkt 9 k.p.k., jednakże brak potwierdzenia zawiadomienia oskarżonego o rozprawie rewizyjnej, jeżeli na rozprawę stawił się jego obrońca (art. 400 § 2 k.p.k.), nie tamuje rozpoznania sprawy mimo nieobecności oskarżonego tylko wówczas, gdy zawiadomienie o terminie rozprawy przesłane zostało oskarżonemu pod właściwy adres.Stwierdzone przez Sąd Najwyższy uchybienia w zakresie prawidłowości zawiadomienia skazanego o terminie rozprawy rewizyjnej i możliwości jego obrony w postępowaniu rewizyjnym może być ocenione w aspekcie uchybień procesowych określonych w art. 387 pkt 2 k.p.k. przy rozważeniu, czy uchybienia te mogły mieć wpływ na treść wyroków, których wniosek o wznowienie postępowania dotyczy, oraz czy dla stwierdzenia tego rodzaju uchybień właściwy jest tryb wznowienia postępowania sądowego.Mając na względzie te rozważania, Sąd Najwyższy uznał, że sprawa w zakresie wniosku o wznowienie postępowania wymaga ponownego rozpoznania pod względem merytorycznym i pod względem procesowym, usunięcie bowiem uchybień, o których mowa, możliwe jest w postępowaniu przed Sądem Wojewódzkim jako sądem pierwszej instancji.