III CZP 25/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: K. Olejniczak, J. Szachułowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marianny R. przeciwko Zygmuntowi R i Marii R. o wydanie ruchomości i podwyższenie renty dożywotniej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 7 kwietnia 1981 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalna jest zmiana dożywotniej renty w oparciu o przepis art. 907 § 2 k.c., zastępującej świadczenie należne z dożywocia ustanowionego aktem własności ziemi (art. 8 i 12 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych - Dz. U. Nr 27, poz. 250), w sytuacji, gdy na skutek zmienionych okoliczności przyznana wyrokiem wysokość renty nie zapewnia dożywotnikowi utrzymania?"podjął następująca uchwałę:Dopuszczalna jest zmiana wysokości renty zastępującej świadczenia należne ze stosunku dożywocia na podstawie art. 907 § 2 k.c. Zmiana stosunków w rozumieniu tego przepisu w nawiązaniu do podstawowego stosunku dożywocia polega na zmianie uprawnień objętych treścią dożywocia.Uzasadnienie faktycznePozwani nabyli gospodarstwo rolne o powierzchni 2 ha 27 arów 20 m2 w trybie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250).Z mocy samego prawa nieruchomość ta została obciążona prawem dożywocia na rzecz powódki. Treścią prawa dożywocia jest uprawnienie do korzystania z jednoizbowego mieszkania oraz utrzymania według potrzeb dożywotniczki.Sąd Rejonowy dla Krakowa Nowej Huty wyrokiem z dnia 6.II.1978 r. zamienił uprawnienia objęte treścią prawa do dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień w wysokości 1.450 zł miesięcznie.Następnie powódka wystąpiła z nowym powództwem, domagając się podwyższenia renty z kwoty 1.450 zł do 2.000 zł miesięcznie. Przy rozpoznawaniu tej sprawy na skutek rewizji powódki Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W przedstawionym pytaniu wyłaniają się dwie kwestie prawne, a mianowicie czy dopuszczalna jest zmiana wysokości dożywotniej renty zastępującej świadczenie należne na podstawie umowy dożywocia i czy dopuszczalna jest zmiana wysokości renty, gdy dożywocie powstało z mocy samego prawa w trybie art. 8 ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, do których stosuje się odpowiednie przepisy kodeksu cywilnego.Stosownie do przepisu art. 913 k.c. każda ze stron umowy dożywocia jest uprawniona do zmiany wszystkich lub niektórych uprawnień objętych prawem dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień. Założeniem tego przepisu jest, aby zasądzona renta zawsze odpowiadała wartości uprawnień objętych treścią prawa dożywocia. Jeżeli wartość świadczeń określonych w naturze ulega zmianom w związku ze wzrostem cen, wysokość świadczenia pieniężnego musi również ulegać odpowiednim zmianom, ponieważ zasądzona renta powinna jednocześnie odpowiadać wartości uprawnień, które stanowi główne kryterium ustalenia wysokości renty.Podstawę prawną takiej zmiany stanowi przepis art. 907 § 2 k.c. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18.V.1978 r. III CZP 29/78 (OSNCP 1979, z. 2, poz. 22) wypowiedział pogląd, że "Przepis art. 907 § 2 k.c. stosuje się odpowiednio do dożywotniej renty na którą zamieniono uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia". Skład Sądu Najwyższego orzekający w niniejszej sprawie podziela w pełni wyrażony wcześniej pogląd Sądu Najwyższego oraz motywy przytoczone dla jego uzasadnienia.Przepis art. 907 § 2 k.c. ma również zastosowanie do dożywocia powstałego z mocy samego prawa na podstawie art. 8 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Według treści tego przepisu do prawa dożywocia powstałego z mocy ustawy stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu cywilnego. W związku z tym nasuwa się pytanie, czy "odpowiednie", a nie "bezpośrednie" odesłanie w ustawie do przepisów kodeksu cywilnego stanowi ich ograniczenie czy zawężenie.Stosunek przepisów szczególnych do przepisów ogólnych bywa zwykle określony w sposób wyraźny w ustawie szczególnej, może on też wynikać w sposób dorozumiany z celu samej ustawy szczególnej. Ponieważ ustawa uwłaszczeniowa w sposób wyjątkowy zapewniła ochronę interesów dożywotników i w zakresie nie unormowanym ustawą odesłała do odpowiedniego stosowania przepisów kodeksu cywilnego, brak jest podstaw do przyjęcia, by stosowanie przepisów kodeksu cywilnego w odniesieniu do stosunku dożywocia powstałego ex lege było sprzeczne z celem ustawy, bądź by ustawodawca pragnął ograniczyć stosowanie przepisów kodeksu cywilnego."Odpowiednie" stosowanie przepisów ogólnych do przepisów szczególnych ma wyłącznie na celu podkreślenie odmienności źródeł powstania stosunku dożywocia - ex lege i na podstawie czynności prawnych. W tych warunkach należało uznać, że dopuszczalna jest zmiana wysokości renty przyznanej w zamian za dożywocie powstałe na podstawie art. 8 ustawy uwłaszczeniowej.