III PZP 18/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Zaziemski.Sędziowie SN: M. Sadowski, J. Wasilewski (sprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, W. Bryndy, w sprawie z powództwa Reginy D. przeciwko (...) Przedsiębiorstwu Remontowemu Zakład Nr 10 w W. o podwyższenie renty po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 9 marca 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:1. "Czy art. 40 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) wyłącza dopuszczalność dochodzenia przez konkubinę roszczeń cywilnoprawnych od uspołecznionego zakładu pracy z tytułu szkody doznanej w związku ze śmiercią konkubenta w wyniku wypadku przy pracy, także i wtedy, gdy wypadek miał miejsce w dniu 29 kwietnia 1974 r., a wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 17 lipca 1976 r. ustalono na rzecz konkubiny od zakładu pracy konkubenta rentę na podstawie art. 446 § 2 k.c.?w przypadku odpowiedzi pozytywnej - 2. Czy Sąd Wojewódzki rozpoznając sprawę z rewizji jest związany postanowieniem tego samego Sądu Wojewódzkiego - innego wydziału - Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przekazującego Sądowi Rejonowemu przy rozpoznaniu odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w przedmiocie odmowy podwyższenia renty wyjątkowej przyznanej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, roszczenie konkubiny o podwyższenie renty przyznanej na podstawie przepisów prawa cywilnego z tytułu śmierci konkubenta w wyniku wypadku przy pracy?"podjął następującą uchwałę:Artykuł 40 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) nie ma zastosowania do spraw o świadczenia z tytułu wypadków przy pracy, które nastąpiły przed dniem 1 stycznia 1976 r., tj. przed wejściem w życie tej ustawy (art. 49 ust. 1 i art. 52).W sprawie o zmianę wysokości renty na podstawie art. 907 § 2 k.c. sąd jest związany poprzednim wyrokiem zasądzającym tę rentę co do zasady odpowiedzialności zobowiązanego. Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki przedstawiając Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczył następujący stan faktyczny:Wyrokiem Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy z dnia 17 lipca 1976 r. zasądzono na rzecz powódki od pozwanego Przedsiębiorstwa na podstawie art. 446 § 2 k.c. rentę po 2000 zł miesięcznie w związku ze śmiercią jej konkubenta na skutek wypadku przy pracy w 1974 r. Renta ta była następnie na podstawie kolejnego wyroku z 1983 r. i ugody z 1985 r. podwyższona. W dniu 17 czerwca 1986 r. Przedsiębiorstwo wystąpiło do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie powódce w drodze wyjątku renty rodzinnej po konkubencie. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przyznał powódce od dnia 1 czerwca 1986 r. rentę rodzinną na podstawie art. 65 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) i od tej daty Przedsiębiorstwo nie wypłaca jej renty ustalonej wyrokiem na podstawie art. 446 § 2 k.c., z powołaniem się na art. 522 k.c., a więc zmianę dłużnika za zgodą wierzyciela. Powódka dnia 10 kwietnia 1987 r. wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o podwyższenie jej renty rodzinnej, w związku ze wzrostem kosztów utrzymania, powołując się na przejęcie przez ten organ obowiązków rentowych ciążących z mocy wyroku na pozwanym Przedsiębiorstwie. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił podwyższenia wnioskodawczyni renty. Od tej decyzji powódka odwołała się do Sądu Wojewódzkiego, wnosząc o zmianę decyzji i podwyższenie renty. Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 20 sierpnia 1987 r. odrzucił odwołanie powódki w zakresie dotyczącym renty wyjątkowej i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu dla m.st. Warszawy o podwyższenie renty zasądzonej na podstawie przepisów prawa cywilnego, stwierdziwszy przy tym, że pozwane Przedsiębiorstwo bezpodstawnie nie wypłaca powódce renty zasądzonej wyrokiem sądowym, po przyznaniu jej renty wyjątkowej. Sąd Rejonowy dnia 20 czerwca 1983 r. podwyższył powódce zasądzoną wyrokiem tego Sądu z dnia 17 lipca 1976 r. rentę do kwoty 14.000 zł miesięcznie. Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu pytań powołał się na art. 22 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8) i art. 40 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) i wywiódł, że powołane przepisy wyłączają - poza określonymi tymi ustawami - roszczenia z tytułu wypadków przy pracy w stosunku do zakładu pracy. Ustawa wypadkowa nie obejmuje konkubiny jako osoby uprawnionej do dochodzenia roszczeń z tytułu śmiertelnego wypadku przy pracy konkubenta. W świetle tych przepisów powstaje wątpliwość co do możliwości podwyższenia renty na rzecz konkubiny, gdy istnieje prawomocny wyrok zasądzający od zakładu pracy tę rentę na podstawie prawa cywilnego, wypadek zaś nastąpił przed wejściem w życie kodeksu pracy. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z uzasadnienia wyroku z dnia 17 lipca 1976 r. Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy wynika, że wypadek przy pracy konkubenta powódki nastąpił dnia 29 kwietnia 1974 r., w sprawie zatem nie ma zastosowania art. 40 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, już choćby tylko z tej przyczyny, że z mocy art. 49 ust. 1 tej ustawy jej przepisy stosuje się tylko do wypadków przy pracy, które nastąpiły po jej wejściu w życie, tj. po dniu 1 stycznia 1976 r., natomiast do wypadków poprzedzających tę datę z mocy ust. 2 tego artykułu stosuje się przepisy obowiązujące w dniu, w którym nastąpił wypadek. Dlatego też jest oczywiste, że art. 40 powołanej ustawy nie może stanowić podstawy prawnej do oceny dopuszczalności dochodzenia roszczenia w opisanej sytuacji faktycznej. Niezależnie jednak od treści tak ujętego pytania przedstawionego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia należy stwierdzić, że spór między stronami toczy się o podwyższenie renty cywilnej, zasądzonej już prawomocnym wyrokiem. Ze względu na wyrażony przez Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu pytania pogląd wyłania się w sprawie istotny problem sprowadzający się do tego, czy w sprawie o zmianę na podstawie art. 907 § 2 k.c. renty zasądzonej prawomocnym wyrokiem sąd jest władny uznać, że wyrok ten jest sprzeczny z prawem, ponieważ renta w ogóle nie przysługuje, i na tej podstawie oddalić powództwo o jej podwyższenie. Wyjaśnienie tej kwestii ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu stron. Z mocy art. 365 § 1 k.p.c. prawomocne orzeczenie sądu wiąże nie tylko strony i sąd, ale również inne sądy. Orzeczenie takie może być wzruszone tylko w ramach środków przewidzianych w kodeksie postępowania cywilnego, a więc rewizji nadzwyczajnej lub wznowienia postępowania. Natomiast sąd cywilny rozpoznający inną sprawę jest związany treścią prawomocnego orzeczenia. W sprawie o rentę istotnym elementem wyroku są ustalenia podstawy odpowiedzialności zasądzonej renty. Renta ze swej natury jest zasądzona na przyszłość, zwykle na czas nie określony końcową datą jej płatności. Przewidywania sądu orzekającego o rencie mogą się w przyszłości okazać nietrafne, co powodowałoby, że ustalona w tym wyroku renta nie spełnia funkcji określonej w art. 444 § 2 lub art. 446 § 2 k.c. Dlatego też ustawodawca ustanawiając art. 907 § 2 k.c. odstąpił od powszechnej zasady materialnej prawomocności wyroku i dopuścił wyjątkowo w tym przepisie możliwość uchylenia lub zmiany prawomocnego wyroku zasądzającego rentę w razie zmiany stosunków. Wzruszenie prawomocnego wyroku z mocy tego przepisu może dotyczyć zmiany wysokości lub czasu trwania renty. Wyjątkowość art. 907 § 2 k.c. oraz jego treść uzasadniają stwierdzenie, iż zmiana poprzedniego wyroku nie może wykraczać poza ramy wskazane w tym przepisie. Zwracał na to uwagę niejednokrotnie w orzecznictwie Sąd Najwyższy. Tak np. w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 18 października 1972 r. III PZP 25/72, wpisanej do księgi zasad prawnych, Sąd Najwyższy stwierdził, że w sprawie o zmianę wysokości renty na podstawie art. 907 § 2 k.c. w ramach zmiany stosunków uwzględnia się tylko okoliczności powstałe po zawarciu ugody (OSNCP 1973, z. 3, poz. 38). Uchwała ta, aczkolwiek dotyczy renty ustalonej ugodą, w rozważanym zakresie jest również adekwatna do renty orzeczonej wyrokiem. Natomiast w wyroku z dnia 20 marca 1973 r. II PR 36/73 Sąd Najwyższy wyjaśnił, że powództwo z art. 907 § 2 k.c. nie zostało przez ustawodawcę przewidziane jako środek mający na celu naprawienie błędów poprzedniego wyroku (OSNCP 1973, z. 12, poz. 227). Wreszcie już wprost w wyroku z dnia 19 listopada 1981 r. II PR 346/81 Sąd Najwyższy stwierdził, że nie mogą ulec zmianie w drodze powództwa z art. 907 § 2 k.c. ustalenia tych okoliczności, które zadecydowały o przyjęciu w poprzednim wyroku zasady odpowiedzialności dłużnika (zakładu pracy), jak również stopnia tej odpowiedzialności. Ustaleniami tymi sądy są związane w późniejszych procesach, opartych na zmianie stosunków, jaka nastąpiła po wydaniu wyroku (OSNCP 1972, z. 5, poz. 94).Mając zatem na uwadze przede wszystkim treść art. 907 § 2 k.c., a ponadto przyjętą w orzecznictwie Sądu Najwyższego wykładnię, trzeba stwierdzić, że przepis ten nie stwarza podstawy do wzruszenia poprzedniego wyroku na skutek uznania jego sprzeczności z prawem, a także możliwości czynienia ustaleń idących w tym kierunku w przedmiocie określonej nim zasady odpowiedzialności zakładu pracy w procesie o zmianę renty. Sąd rozpoznający powództwo oparte na art. 907 § 2 k.c. nie jest upoważniony do badania zgodności poprzedniego wyroku z prawem, lecz jest zobowiązany do ustalenia, czy po wydaniu poprzedniego wyroku nastąpiła taka zmiana stosunków, która usprawiedliwia dokonanie weryfikacji prawomocnego orzeczenia w zakresie wysokości zasądzonej już prawomocnie renty lub czasu jej płatności. Tylko te elementy decydują o zasadności lub bezzasadności powództwa na podstawie art. 907 § 2 k.c. Zmiana stosunków obejmuje w szczególności zaistnienie po wydaniu wyroku zasądzającego rentę takich nowych okoliczności faktycznych nie przewidzianych przez sąd poprzednio orzekający, które wskazują na to, iż zasądzona renta nie odpowiada założeniu i celowi wyrażonemu w treści art. 444 § 2 k.c. lub art. 446 § 2 k.c. Nie można też wykluczyć, że po prawomocnym zasądzeniu renty nastąpią takie zmiany w przepisach prawa, które wyłączą stosowanie art. 907 § 2 k.c. lub możliwość zmiany tej renty. Natomiast w procesie o podwyższenie renty zasądzonej wyrokiem sądu nie jest uprawniony do oceny, iż rentę zasądzono bez podstawy prawnej, i tylko na tej podstawie oddala powództwo o jej podwyższenie. Dopóki nie nastąpi uchylenie poprzedniego wyroku w trybie przewidzianym przez prawo, dopóty sąd orzekający o podwyższeniu renty jest związany tym wyrokiem co do zasady odpowiedzialności. W związku z wyrażonym w uchwale stanowiskiem w sprawie nie były konieczne rozważania, czy w okresie obowiązywania ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadku przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8 ze zm.) konkubinie przysługiwały roszczenia odszkodowawcze od zakładu pracy na podstawie prawa cywilnego w związku ze śmiertelnym wypadkiem przy pracy jej konkubenta. Wobec treści odpowiedzi na pierwsze pytanie bezprzedmiotowe stało się w sprawie zagadnienie ujęte przez Sąd Wojewódzki w pytaniu drugim. Dlatego też Sąd Najwyższy odmówił udzielenia odpowiedzi na drugie pytanie.