III PZP 25/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Rusek. Sędziowie: T. Kasiński, S. Rejman (sprawozdawca), A. Szczurzewski, Z. Wasilkowska, J. Wasilewski, M. Wilewski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL W. Grocholi, w sprawie z powództwa Stanisława Ł. przeciwko Kopalni Węgla Kamiennego "T." w W. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 9 czerwca 1972 r.:"Czy w sprawie o zmianę - w myśl art. 907 § 2 k.c. - wysokości renty ustalonej ugodą sąd uwzględnia w ramach zmiany stosunków tylko okoliczności powstałe po zawarciu ugody, czy także okoliczności istniejące już w chwili jej zawarcia, lecz nie wzięte pod uwagę w ugodzie?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:W sprawie o zmianę wysokości renty, ustalonej ugodą, sąd uwzględnia w ramach zmiany stosunków - na podstawie art. 907 § 2 k.c. - tylko okoliczności powstałe po zawarciu ugody. Uzasadnienie faktyczneRozważane zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Powód, pracując w pozwanej Kopalni, zachorował na krzemicę płuc i przez organy rentowe został zaliczony do jednej z grup inwalidów. W związku z tym wystąpił on przeciwko b. zakładowi pracy na drogę sądową, domagając się odszkodowania. W toku procesu, dnia 13 października 1967 r. strony zawarły ugodę sądową, a sąd umorzył postępowanie, ponieważ doszedł do wniosku, że ugoda jest zgodna z prawem i zasadami współżycia społecznego. W styczniu 1971 r. powód, powołując się na art. 907 § 2 k.c., żądał zasądzenia od pozwanej kopalni renty uzupełniającej. Od dnia bowiem zawarcia ugody sądowej nastąpiła zmiana stosunków, a mianowicie zarobki górników wzrosły o ponad 7%. Za podstawę zaś wyliczenia renty uzupełniającej przyjęto w ugodzie możliwości zarobkowe powoda w wysokości 4.000 zł zamiast 6.000 zł miesięcznie.Sąd Wojewódzki uwzględnił częściowo powództwo, ustalając, że od dnia 1 grudnia 1968 r. wzrosły zarobki górników średnio o 7,3%, a od 1 stycznia 1968 r. wzrosły renty z ubezpieczenia społecznego. W uzasadnieniu wyroku stwierdził ponadto, że przy zawieraniu ugody zarobki powoda zostały określone wadliwie i dlatego uzasadnione jest podwyższenie renty uzupełniającej, a ponadto zasądzenie jej za następne 5 lat. W tym jednak zakresie wyrok nie zawiera uzasadnienia.W rewizji pozwana Kopalnia zarzuciła zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 444 § 2 i art. 907 § 2 k.c.Sąd Najwyższy w zwykłym składzie przedstawił do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów zagadnienie prawne uwidocznione w sentencji uchwały.W myśl art. 907 § 2 k.c., jeżeli obowiązek płacenia renty wynika z ustawy, każda ze stron może, w razie zmiany stosunków, żądać zmiany wysokości lub czasu trwania renty, chociażby były one ustalone w orzeczeniu sądowym lub w umowie.Ugoda w znaczeniu prawnomaterialnym jest umową. Przez ugodę strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w zakresie istniejącego między nimi stosunku prawnego w tym celu, aby uchylić niepewność co do roszczeń wynikających z tego stosunku lub zapewnić ich wykonanie albo by uchylić spór istniejący lub mogący powstać (art. 917 k.c.).Ugoda sądowa jest czynnością procesową, która zmierza do wyłączenia dalszego postępowania co do istoty sprawy i może uzasadniać umorzenie postępowania. Zawarte między stronami porozumienie - jako zgodne oświadczenie woli co do istniejącego stosunku prawnego - jest czynnością prawną, a więc ugodą w rozumieniu art. 917 k.c.W świetle wytycznych Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1969 r. sygn. III PZP 43/69 (OSNCP 1970, z. 3, poz. 40) treść ugody powinna określać dokładnie rozmiar świadczeń, sposób i treść ich wykonania oraz wskazywać, które roszczenia objęte procesem mają te świadczenia zaspokoić. Do zakończenia sporu ugodą nie jest potrzebne poprzedzanie jej postępowaniem dowodowym, co nie wyklucza obowiązku sądu dokładnego wyjaśnienia sprawy (art. 212 i 213 k.p.c.) w zakresie niezbędnym do prawidłowej oceny dopuszczalności zawarcia ugody. Sąd jednak uzna zawarcie ugody za niedopuszczalne, jeżeli jej treść jest niezgodna z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo narusza słuszny interes pracownika. Wszelkie czynności, choćby podjęte poza sądem, zmierzające do uchylenia się od skutków takiego sprzeciwu sądu są nieważne. W cytowanych wytycznych Sąd Najwyższy stwierdził, co następuje: "Taki szeroki zasięg działania sprzeciwu, o którym mowa w art. 461 § 2 k.p.c., wychodzący daleko poza proces, nadaje temu przepisowi charakter samodzielnej normy prawnomaterialnej. Sprawia to, że w każdym wypadku wystąpienia w postępowaniu sądowym, w sporze pracowniczym, zagadnienia ważności ugody, nawet tylko jako jednej z przesłanek rozstrzygnięcia, ocena przez sąd tego zagadnienia powinna być również dokonana zgodnie z przepisem art. 461 § 2 k.p.c.". Przepisy kodeksu postępowania cywilnego (art. 10, 223, 461 § 1 i 471 pkt 1) wyraźnie postulują ugodowe likwidowanie sporów. Jeżeli więc dojdzie do zawarcia ugody, a brak jest podstaw do uznania jej za niedopuszczalną, sąd umarza postępowanie. Postępowanie sądowe zostaje zakończone, a strony łączy nowy stosunek prawny, ukształtowany w zawartej ugodzie sądowej, której skutki - zarówno materialnoprawne, jak i procesowe - nie powinny w zasadzie ulec zmianie.Należy jednak mieć na uwadze, że renta przewidziana w art. 444 § 2 i art. 446 § 2 k.c. jest ustalana na przyszłość i ma na celu wyrównanie szkody. Przewidywania mogą się nie sprawdzić, a wówczas ustalona w ugodzie renta nie byłaby adekwatna do szkody. Dlatego też ustawodawca przewidział możliwość zmiany wysokości lub czasu trwania renty - jeśli obowiązek jej płacenia wynika z ustawy - w razie zmiany stosunków. Artykuł 907 § 2 k.c. przewiduje więc odstępstwo od zasady materialnej prawomocności wyroków i materialnej skuteczności ugód, a to nakazuje zachowanie szczególnej ostrożności w jego stosowaniu. Zmiana stosunków musi nastąpić po zawarciu ugody i być istotna. Z uwagi na deklaratywny charakter orzeczenia w tych sprawach dopuszczalna jest zmiana renty również za okres sprzed daty wytoczenia powództwa.Przykładowo można więc wskazać, że art. 907 § 2 k.c. będzie miał zastosowanie, gdy strony zawarły ugodę w dniu 15 października 1967 r., a od dnia 1 stycznia 1968 r. wzrosła renta z ubezpieczenia społecznego o 200 zł i zarobki pracowników o 600 zł miesięcznie. Jeżeli powództwo, na podstawie art. 907 § 2 k.c., zostało wytoczone w dniu 15 maja 1971 r., to uzasadnione jest roszczenie o podwyższenie wysokości renty ustalonej w ugodzie o 400 zł miesięcznie, poczynając od dnia 15 maja 1968 r. Gdyby się np. okazało, że ugoda przewidywała płacenie renty do 60 roku życia poszkodowanego, a po dniu 15 października 1967 r. weszło w życie zarządzenie zakazujące zatrudniania górników, którzy ukończyli 55 rok życia, to uzasadniona byłaby także zmiana czasu trwania renty. Jeżeli natomiast nie nastąpiła zmiana stosunków, to w takim wypadku art. 907 § 2 k.c. nie daje podstawy do zmiany czasu trwania renty ustalonego w ugodzie. To samo odnosi się w równej mierze do wysokości renty, która może być zmieniona "w razie zmiany stosunków", a więc zmiany w odniesieniu do wysokości renty określonej w ugodzie. Natomiast oparcie ugody sądowej na błędnych przesłankach może stanowić podstawę do zaskarżenia postanowienia o umorzeniu postępowania. Za błędny przeto należy uznać pogląd, że sąd władny jest uwzględnić - na podstawie art. 907 § 2 k.c. - okoliczności istniejące w chwili zawarcia ugody, lecz pominięte przez strony. Rozpoznając bowiem sprawę w płaszczyźnie tego przepisu, sąd bada jedynie, czy po zawarciu ugody nastąpiła zmiana stosunków, a więc czy ustalenia dokonane na przyszłość sprawdziły się w konfrontacji z życiem.W razie uwzględnienia powództwa sąd powinien nawiązać do ugody w sposób, który wykluczyłby możliwość błędnej wykładni orzeczenia.Z powyższych wywodów nie można jednak wyprowadzać wniosku, że ugoda, a także ugoda sądowa nie może już być wzruszona, jeżeli się okaże, że została zawarta z pokrzywdzeniem jednej ze stron.Odwołanie zgody na zawarcie ugody i umorzenie postępowania - jako czynność procesowa - może nastąpić, z uzasadnionych przyczyn, do chwili uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania. Jeżeli postanowienie o umorzeniu postępowania uprawomocni się, to może być ono wzruszone już tylko w drodze rewizji nadzwyczajnej. Wprawdzie uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli może mieć miejsce również po zakończeniu procesu, jeżeli zachodzą przesłanki z art. 918 § 1 k.c., ale pozostaje to już bez wpływu na skutki procesowe ugody (cyt. wytyczne SN). Uchylenie natomiast wykonalności takiej ugody dopuszczalne jest w drodze powództwa z art. 840 § 1 k.p.c.Ugoda może być też - w świetle art. 58 § 1 i 2 k.c. oraz art. 461 § 2 k.p.c. - nieważna, a wówczas sąd nie może stosować art. 907 § 2 k.c. Niezbędną bowiem przesłanką zastosowania tego przepisu jest uprzednie ustalenie renty w orzeczeniu sądowym lub w umowie. Ugoda zaś nieważna nie wywołuje zamierzonych skutków prawnych.