III CZP 22/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Niejadlik (sprawozdawca). Sędziowie SN: S. Dmowski, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Naczelnika Gminy R. przeciwko Tadeuszowi G. o unieważnienie aktu notarialnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Ostrołęce postanowieniem z dnia 10 marca 1981 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:1) "Czy istnieją podstawy do uznania za sprzeczną z ustawą w rozumieniu art. 58 § 1 k.c. czynności prawnej przenoszącej w formie aktu notarialnego własność gospodarstwa rolnego, jeżeli przenoszący własność legitymuje się tytułem w postaci prawomocnej decyzji administracyjnej, która następnie została uchylona decyzją ostateczną z powodu nieważności.2) Czy uchylenie decyzji administracyjnej o przyjęciu gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa w trybie ustawy z dnia 27 października 1977 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 140) z powodu nieważności uchylonej decyzji wyłącza możliwość dokonywania przez Sąd samodzielnych ustaleń w zakresie okoliczności, z powodu których nastąpiło uchylenie decyzji?"podjął następującą uchwałę:Stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji naczelnika gminy o przyjęciu na rzecz Państwa gospodarstwa rolnego za zaopatrzenie emerytalne po zawarciu umowy, w drodze której Państwo sprzedało innemu rolnikowi to gospodarstwo, nie powoduje samo przez się nieważności umowy; można jednak odstąpić od umowy sprzedaży ze względu na ujawnioną w ten sposób wadę prawną rzeczy sprzedanej. W sądowym postępowaniu cywilnym strony nie mogą skutecznie podnosić, że nie istnieją przyczyny, z powodu których doszło do obalenia aktu przekazania gospodarstwa rolnego. Uzasadnienie faktycznePozwany wywodzi swe prawa do gospodarstwa rolnego, obejmującego 7,29 ha gruntów, z notarialnej umowy, mocą której - jako wskazany w decyzji z dnia 2.IV.1980 r. przez naczelnika gminy kandydat na nabywcę - kupił je w dniu 20.IV.1980 r. od Skarbu Państwa. To gospodarstwo rolne Państwo przejęło od rolnika (właściciela) w drodze decyzji tegoż naczelnika z dnia 4.I.1980 r. w zamian za zaopatrzenie emerytalne, ale organ administracyjny wyższego stopnia swą decyzją z dnia 19.V.1980 r. z urzędu tę decyzję uchylił stwierdziwszy, że decyzja naczelnika gminy zawiera wadę prowadzącą do jej nieważności z mocy wyraźnego przepisu prawa. Zagadnienie prawne - wskazane w sentencji - powstało dla Sądu Wojewódzkiego przy rozpoznawaniu rewizji pozwanego od wyroku, w którym Sąd Rejonowy - mając na uwadze treść decyzji organu administracyjnego wyższego stopnia - uwzględnił powództwo Skarbu Państwa o stwierdzenie, że notarialna umowa sprzedaży z dnia 20.IV.1980 r. jest nieważna.IZ punktu widzenia ich skutków cywilnoprawnych od aktów administracyjnych, które są przesłanką zawarcia umowy, odróżnić należy takie, które same - bez potrzeby powiązania z umową - takie skutki wywołują. Według art. 2 ust. 1 pkt 4 i art. 52 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) Państwo może - w warunkach określonych w art. 45 tej ustawy - przejąć w drodze decyzji administracyjnej od rolnika jego gospodarstwo rolne w zamian za zaopatrzenie emerytalne. Przekazanie gospodarstwa rolnego Państwu oznacza przeniesienie własności gospodarstwa rolnego na podstawie decyzji wydanej przez naczelnika gminy na żądanie rolnika. Ostateczna decyzja jest tu więc konstytutywnym aktem, wywołującym - bez potrzeby powiązania z umową, powodującą powstanie, zmianę lub ustanie stosunków cywilnoprawnych między oznaczonymi podmiotami - bezpośrednie skutki w sferze prawa cywilnego; z jej mocy przecież następuje wygaśnięcie prawa własności gospodarstwa rolnego po stronie rolnika i powstanie tego prawa na rzecz Państwa. Treść własności zaś obejmuje zarówno możność korzystania z rzeczy, jak i uprawnienie Państwa do rozporządzania składnikami gospodarstwa rolnego w trybie określonym w ustawie z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (...) (Dz. U. Nr 17, poz. 71 ze zm.).Decyzję o przyjęciu gospodarstwa rolnego za zaopatrzenie emerytalne, jak każdą ostateczną decyzję, z mocy której strona nabyła prawa, można jednak wzruszyć w nadzwyczajnym toku postępowania administracyjnego także z przyczyn nieważności (art. 137 § 1 d. k.p.a.). Unieważnienie następuje - według art. 138 § 2 tego kodeksu - w drodze innego aktu administracyjnego, obalającego akt wadliwy. Wadliwy akt korzysta tym samym z domniemania mocy i skuteczności prawnej aż do tego momentu. Nauka prawa postępowania administracyjnego przyjmuje, że unieważnienie powoduje zniesienie wszystkich skutków wywołanych przez decyzję dotkniętą jedną z wad wyszczególnionych w art. 137 § 1 d. k.p.a. Deklaratoryjny charakter aktu uchylającego nakazuje zaś przyjąć, że wywołuje on ten skutek wstecz (ex tunc) od chwili wydania unieważnionej nim decyzji. Uchylenie z przyczyn nieważności - a niedopuszczalność drogi sądowej stwarza przeszkodę do badania w sądowym postępowaniu cywilnym zasadności uchylenia - decyzji naczelnika gminy o przyjęciu na rzecz Państwa gospodarstwa rolnego za zaopatrzenie emerytalne w konsekwencji oznacza, że pozwany nabył gospodarstwo rolne od podmiotu nie mającego uprawnienia do rozporządzenia tym mieniem (art. 556 § 2 k.c.). Nie powoduje więc - według prawa cywilnego - ex lege nieważności zawartej w tym czasie umowy sprzedaży. Wada prawna - gdy w grę wejść nie może błąd (art. 84 k.c.) - wyzwala bowiem możność realizacji uprawnienia do odstąpienia od umowy sprzedaży i spowodowania w ten sposób rozwiązania tej umowy (art. 560 k.c.).IIDane ujawnione w uzasadnieniu pytania prawnego pozwalają mniemać, że i Sąd Wojewódzki oczekuje odpowiedzi, iż stwierdzenie nieważności aktu przejęcia nie powoduje ex lege (art. 58 § 1 k.c.) nieważności zawartej w tym czasie umowy sprzedaży gospodarstwa rolnego. Zdanie swe wiąże ten Sąd z orzecznictwem wyjaśniającym konsekwencje obalenia aktu innego rodzaju - bo ostatecznej decyzji naczelnika gminy o ustaleniu kandydata na nabywcę nieruchomości rolnej (art. 6 ust. 1 pkt 3 powołanej już ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych) - na ważność umowy sprzedaży tej nieruchomości. Źródłem wzajemnych praw i obowiązków stron jest tu bowiem cywilnoprawna notarialna umowa sprzedaży (art. 6 ustęp 1 pkt 2 tej ustawy), nie zaś - kończący etap przygotowawczy do jej zawarcia - akt administracyjny. Z tej przyczyny więc umowa - mimo późniejszego odpadnięcia tej jej przesłanki - podlega pod względem ważności wyłącznie sankcjom prawa cywilnego. Sugestie Sądu Wojewódzkiego więc tylko przypadkowo są zbieżne z rozstrzygnięciem (ust. 1 zd. 1) przedstawionego zagadnienia prawnego.IIIWskazane się wydaje - idąc poza pytanie - przypomnienie, że choć stosunek sprzedaży skutkuje inter partes, kupujący, który nie skorzystał z uprawnienia od odstąpienia od umowy, może nabyć nieruchomość od niewłaściciela ze skutkiem wobec właściciela tej nieruchomości, jeżeli chroni go rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 52 ust. 3 ustawy z dnia 27 października 1977 r. w zw. z art. III pkt 3 przep. wprow. k.c. i art. 20 pr. rzecz. z 1946 r.).Mając na uwadze powyższe, przedstawione pytanie rozstrzygnięto jak w sentencji uchwały (art. 391 § 1 k.c.).