V PZP 4/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN Fr. Rusek. Sędziowie SN: E. Brzeziński, W. Formański, M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), S. Rejman (autor uzasadnienia), Z. Stypułkowska, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Bryndy, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy w drodze przewidzianej w art. 88 w związku z art. 89 kodeksu pracy mogą być również realizowane grzywny oraz kary porządkowe orzeczone w postępowaniu karnym?"postanowił udzielić odpowiedzi przeczącej.Uzasadnienie faktyczneMinister Sprawiedliwości przedstawiając Sądowi Najwyższemu pytanie prawne uwidocznione w sentencji uchwały wyraził zapatrywanie, że brak jest racji przemawiających za poglądem, iż w drodze określonej w art. 88 k.p. nie mogą być realizowane grzywny i kary porządkowe orzeczone w postępowaniu karnym. Kara grzywny jest szczególną karą, gdyż ma charakter ekonomiczny i ze względu na to może podlegać ściągnięciu od skazanego - dłużnika na rzecz Skarbu Państwa w drodze egzekucji (art. 149 § 2 k.k.w.). Ze względu na swój charakter jest ona szczególną wierzytelnością Skarbu Państwa, a więc jednostki gospodarki uspołecznionej. Dlatego też unormowanie zawarte w art. 88 i 89 k.p. nie odnosi się wyłącznie do należności mających swe źródło w stosunkach cywilnoprawnych, ale także do grzywien i kar porządkowych orzeczonych w postępowaniu karnym.Sąd Najwyższy w składzie powiększonym nie podzielił tego poglądu.Grzywna jest jedną z kar zasadniczych (art. 30 pkt 3 k.k.), która występuje bądź samoistnie, bądź kumulatywnie obok kary pozbawienia wolności (art. 36 k.k.). W obu tych przypadkach sąd skazuje na grzywnę, a dopiero konsekwencją skazania jest obowiązek świadczenia przez skazanego na rzecz Skarbu Państwa odpowiedniej sumy. Odnosi się to w równej mierze także do sytuacji, gdy zostaje nałożona kara pieniężna np. na świadka w postępowaniu karnym (art. 242 § 1 k.p.k.) lub gdy zostaje on skazany na grzywnę w postępowaniu cywilnym (art. 276 § 1 k.p.c.). Brak jest jakichkolwiek podstaw do stawiania znaku równości pomiędzy skazaniem a zasądzeniem należności od pracownika na rzecz jednostki gospodarki uspołecznionej, o którym mowa w art. 89 k.p. Są to dwie zupełnie różne instytucje. W pierwszym przypadku mamy do czynienia wyłącznie ze skazaniem - jako jedną z form realizacji uprawnień władzy - a w drugim z zasądzeniem należności, która wynikała z cywilnoprawnego stosunku pracownika z jednostką gospodarki uspołecznionej, np. z tytułu niedoboru. W świetle art. 87 k.p. z wynagrodzenia za pracę podlegają potrąceniu właśnie takie należności enumeratywne w nim wymienione, a ponadto tylko zaliczki pieniężne udzielone pracownikowi i kary pieniężne przewidziane w art. 108 k.p. Gdyby ustawodawca chciał, aby w tym trybie podlegały egzekucji także grzywny, to dałby temu wyraz, gdyż są one bardziej dotkliwe dla pracownika niż kary porządkowe przewidziane w kodeksie pracy. Nie jest argumentem przeciwnym powoływanie się na to, że art. 87 k.p. stanowi o sumach egzekwowanych na mocy tytułów wykonawczych, a kary pieniężne - o których mowa w art. 108 k.p. - nie są egzekwowane na mocy tych tytułów i dlatego musiały być oddzielnie wymienione. W świetle bowiem § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 grudnia 1965 r. w sprawie egzekucji sądowej grzywien, kar pieniężnych, opłat sądowych i kosztów postępowania sądowego (Dz. U. Nr 54, poz. 336 z późn. zm.) prawomocne orzeczenie nakładające obowiązek uiszczenia grzywny i kary pieniężnej podlega egzekucji bez opatrywania go klauzulą wykonalności. I w tym więc przypadku nie mamy do czynienia z tytułem wykonawczym, którym w świetle art. 776 k.p.c. jest tytuł egzekucyjny zaopatrzony klauzulą wykonalności. Wyżej cytowane rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości ma dla rozstrzygnięcia rozważanego zagadnienia prawnego istotne znaczenie. Egzekucja bowiem na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej unormowana jest w dziale IV tytułu III księgi II kodeksu postępowania cywilnego. W myśl jednak art. 1080 § 2 k.p.c. ustalenie zasad i trybu egzekucji grzywien, kar pieniężnych, opłat sądowych i kosztów postępowania powierzone zostało Ministrowi Sprawiedliwości. Rozporządzenie z dnia 8 grudnia 1965 r. w § 1 w sprawach dotyczących egzekucji grzywien i kar pieniężnych nakazuje stosować przepisy kodeksu postępowania cywilnego o egzekucji na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej, jeżeli dalsze przepisy nie stanowią inaczej. W myśl zaś przepisów k.p.c. egzekucja grzywny należy do komornika, który z mocy § 6 cyt. rozporządzenia obowiązany jest z urzędu dokonać wszelkich czynności zmierzających do wyegzekwowania dochodzonej należności, choćby przepis szczególny uzależniał pojęcie czynności od wniosku wierzyciela.Tak więc przepisy art. 87-89 k.p. - z braku odesłania - nie mają do rozważanego przypadku w ogóle zastosowania.To samo odnosi się do zabezpieczenia grzywny, które to zabezpieczenie w świetle postanowień rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości i Finansów z dnia 9 grudnia 1971 r. w sprawie kosztów wykonania postanowień o zabezpieczeniu kar majątkowych i roszczeń odszkodowawczych oraz kosztów wykonania kary konfiskaty mienia i przepadku rzeczy (Dz. U. Nr 37, poz. 342) należy również do komornika. Twierdząca odpowiedź na postawione pytanie prowadziłaby zresztą do rozwiązań trudnych do zaakceptowania. Wymagałaby bowiem rozszerzającej - na niekorzyść pracownika - wykładni przepisów, które jako umieszczone w dziale dotyczącym ochrony wynagrodzenia za pracę muszą być wykładane ściśle. Nie leży również w interesie pracownika, aby egzekucja grzywny zawsze była kierowana w pierwszej kolejności do wynagrodzenia za pracę, a nie np. do innych dochodów czy ruchomości pracownika. Wreszcie przy takiej wykładni przepisów grzywny byłyby egzekwowane obok świadczeń alimentacyjnych, podczas gdy inną kolejność, w jakiej następuje zaspokojenie należności przypadających od dłużnika, przewiduje art. 1025 § 1 k.p.c., stanowiąc następnie w § 2, że dopiero po zaspokojeniu wszystkich należności ulegają zaspokojeniu kary pieniężne oraz grzywny sądowe i administracyjne. Tylko jeżeli suma ściągnięta w drodze egzekucji nie wystarcza na pokrycie grzywny i kosztów sądowych lub kosztów postępowania w sprawach o wykroczenia, grzywna ma pierwszeństwo w zaspokojeniu przed kosztami, z wyjątkiem kosztów egzekucyjnych. W tym bowiem zakresie art. 1025 § 2 k.p.c. nie stosuje się (art. 151 k.k.w.).Odpowiedź na postawione pytanie jest zbieżna z wnioskiem przedstawiciela Prokuratury Generalnej PRL.