V PZP 6/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN Fr. Rusek. Sędziowie SN: E. Brzeziński, W. Formański (sprawozdawca), J. Knap, Z. Świeboda (współsprawozdawca), J. Wasilewski, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, po rozpoznaniu wniosku Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Od kiedy zaczyna się bieg przedawnienia roszczenia pracownika o urlop wypoczynkowy, w szczególności w sytuacji, gdy urlop przesunięty został na okres późniejszy, wykraczający poza rok kalendarzowy, za który przysługuje?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowychuchwalił i wpisał do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Bieg przedawnienia roszczenia pracownika o urlop wypoczynkowy rozpoczyna się ostatniego dnia roku kalendarzowego, w którym pracownik uzyskał prawo do urlopu (art. 291 § 1 k.p. w związku z art. 161 k.p.), chyba że szczególne przepisy kodeksu pracy lub innych aktów normatywnych przewidują obowiązek udzielenia przez zakład pracy urlopu w innych terminach. Uzasadnienie faktyczneZgłoszenie wniosku o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych uzasadnia koniecznością ujednolicenia rozbieżnej praktyki zakładów pracy. Wyraża przy tym pogląd, że w porównaniu do przepisu art. 105 p.o.p.c., obowiązującego w związku z art. XII § 2 przep. wprow. k.c. w stosunkach pracy przed wejściem w życie przepisów kodeksu pracy, art. 291 § 1 k.p. rozszerzył zakres roszczeń ulegających przedawnieniu z roszczeń majątkowych również na roszczenia niemajątkowe. Na tle art. 291 § 1 k.p. uważa się powszechnie, że przedawnieniu ulega również roszczenie pracownika o urlop wypoczynkowy. Zgodnie z wymienionym przepisem trzyletni okres przedawnienia roszczeń ze stosunku pracy rozpoczyna się w dniu, w którym stało się wymagalne. Termin wymagalności roszczenia o urlop wypoczynkowy nie został jednak jednoznacznie określony przez przepisy kodeksu pracy, a jego określenie budzi uzasadnione wątpliwości. Przewidziane w kodeksie pracy różne warianty terminów występujących przy udzielaniu urlopów zwiększają jeszcze te wątpliwości.IUdzielenie odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne wymaga naprzód ustosunkowania się do poglądu, że roszczenie pracownika o urlop wypoczynkowy w naturze ulega przedawnieniu w świetle art. 291 § 1 k.p. Przytoczone w uzasadnieniu wniosku Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych stanowisko jest uzasadnione. Przed wejściem w życie kodeksu pracy przedawnieniu ulegały tylko roszczenia majątkowe pracowników wobec zakładu pracy (por. art. XII § 2 przep. wprow. k.c.). Roszczenie pracowników o urlopy wypoczynkowe uważane były za mające charakter roszczeń niemajątkowych i jako takie nie ulegały przedawnieniu.Poczynając od chwili wejścia w życie kodeksu pracy, roszczenia zarówno majątkowe, jak i niemajątkowe ze stosunku pracy, a więc także roszczenia pracowników o urlopy wypoczynkowe, ulegają z mocy art. 291 § 1 k.p. przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym stały się wymagalne.Przemawia za tym przede wszystkim wykładnia gramatyczna art. 291 § 1 k.p., nie dopuszczającego żadnego wyjątku, w przeciwieństwie do art. 117 § 1 k.c., który wyraźnie stanowi, że przedawnieniu ulegają tylko roszczenia majątkowe, i to przy zastrzeżeniu pewnych wyjątków. Kompleksowość unormowania roszczeń pracowniczych w kodeksie pracy i wyraźnie odmienne w tymże kodeksie unormowanie przedawnienia roszczeń od unormowania tego przedmiotu w kodeksie cywilnym nie pozwala poprzez art. 300 k.p. posiłkowo stosować odpowiednio przepisów kodeksu cywilnego. Stosownie zaś do art. 248 § 1 pkt 2 k.p. zakładowe komisje rozjemcze rozpatrują sprawy dotyczące zarówno samego urlopu, a więc prawa do urlopu i jego wymiaru, jak i wynagrodzenia za urlop.W dotychczasowym orzecznictwie pod rządem kodeksu pracy Sąd Najwyższy również wyrażał takie poglądy (por. orzeczenie SN z dnia 5.II.1976 r., I PRN 55/75 i z dnia 8.VI.1977 r., I PRN 33/77).IIRoszczenia ze stosunku pracy ulegają na podstawie art. 291 § 1 k.p. przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Kodeks pracy nie precyzuje bliżej pojęcia "wymagalności". Odpowiedzi na powyższe pytanie należy przeto szukać w wykładni art. 120 k.c. w związku z art. 300 k.p., jak również w przepisie art. 455 k.c. Z porównania przepisów art. 291 § 1 k.p. i art. 120 § 1 k.c. wynika, że początek biegu przedawnienia został w nich unormowany podobnie. Roszczenie zaś - według powszechnie przyjętego poglądu - jest wymagalne wtedy, gdy uprawniony ma możność żądania zaspokojenia roszczenia, tj. domagania się od dłużnika określonego zachowania się w sposób realizujący uprawnienie wierzyciela.Oba powołane przepisy, a więc art. 291 § 1 k.p. i art. 120 § 1 k.c. są przepisami ogólnymi i nie mogą określać szczegółowo początku biegu przedawnienia dla wszystkich możliwych rodzajów roszczeń, gdyż chwila, od której zaczyna biec termin przedawnienia, zależna jest od rodzaju roszczenia i jego treści. Gdyby natomiast termin spełnienia określonego roszczenia był oznaczony albo też gdyby wynikał z właściwości zobowiązania, byłby on - zgodnie z przepisem art. 455 k.c. - terminem wymagalności roszczenia wierzyciela. Data wymagalności poszczególnych roszczeń wynika zatem z konkretnych przepisów kodeksu pracy i innych przepisów prawa pracy.Gdy chodzi o urlop wypoczynkowy, pracownik uzyskuje na podstawie art. 153 k.p. prawo do pierwszego urlopu z upływem roku pracy, tzn. z upływem ostatniego dnia rocznego okresu pracy, prawo zaś do drugiego i dalszych urlopów - w każdym następnym roku kalendarzowym, tzn. z dniem 1.I. roku, w którym trwa stosunek pracy. Przepis art. 153 k.p. określa więc datę,. od której pracownik uzyskuje prawo do urlopu. Od tej więc daty zakład pracy może udzielić urlopu pracownikowi, gdyż nabył on uprawnienie do korzystania z urlopu. Nie oznacza to jednak, by pracownik z chwilą nadejścia tych dat mógł żądać skutecznie od zakładu pracy zaspokojenia już mu przysługującego prawa do urlopu, tj. domagania się przed organami powołanymi do rozpatrywania sporów o roszczenia pracowników ze stosunku pracy wydania orzeczenia nakazującego udzielenie mu urlopu. Datę, od której roszczenie pracownika o urlop staje się wymagalne, czyli datę, od której zaczyna biec termin przedawnienia tego roszczenia, wyznacza art. 161 k.p. Przepis ten statuuje okres, w którym zakład pracy obowiązany jest udzielić pracownikowi urlopu. Tym okresem jest rok kalendarzowy, w którym pracownik uzyskał prawo do urlopu. Zakład pracy ma więc obowiązek zrealizować roszczenie pracownika o urlop wypoczynkowy przez udzielenie mu tego urlopu w ciągu roku kalendarzowego, w którym pracownik uzyskał do niego prawo, najpóźniej więc ostatniego dnia danego roku. Według ogólnej zasady z art. 161 k.p. roszczenie pracownika o urlop z tym dniem staje się wymagalne, bieg więc przedawnienia roszczenia pracownika o urlop wypoczynkowy w świetle art. 291 § 1 k.p. w związku z art. 161 k.p. rozpoczyna się ostatniego dnia roku kalendarzowego, w którym pracownik uzyskał prawo do urlopu.Przedstawiona w ten sposób wymagalność roszczenia o urlop wypoczynkowy znajduje potwierdzenie w ogólnej zasadzie z art. 455 k.c., według której o wymagalności roszczenia decyduje przede wszystkim oznaczenie terminu spełnienia przez dłużnika konkretnego świadczenia. Termin taki dla urlopu wyznacza art. 161 k.p.Zasady tej nie podważa przepis art. 163 k.p., według którego urlopy powinny być udzielane zgodnie z planem urlopów. Ten przepis jest konkretyzacją wynikającego z art. 153 k.p. prawa pracownika do corocznego urlopu. Korzystanie przez pracownika z urlopu w terminie przyjętym w planie urlopów leży w interesie zarówno pracownika, jak i zakładu pracy, który czuwa nad zapewnieniem normalnego przebiegu pracy w zakładzie. Wprawdzie plan urlopów ustalony przez kierownika i podany do wiadomości pracowników w sposób przyjęty w zakładzie pracy, i to najpóźniej na miesiąc przed dniem rozpoczęcia urlopu, wiąże zakład pracy i pracownika co do wyznaczonych w nim terminów urlopu, terminy te jednak mogą być przesuwane z różnych przyczyn, niejednokrotnie ze względu na tego rodzaju potrzeby zakładu pracy, które nie podlegają kontroli organów rozstrzygających spory ze stosunku pracy. Właśnie ta możliwość korektury planu urlopowego w okresie określonym w art. 161 k.p. pozwala w odniesieniu do przedawnienia roszczenia o urlop wiązać jego początek nie z terminem przyjętym w planie urlopów, lecz z końcem roku kalendarzowego, w którym pracownik uzyskał prawo do urlopu.Za przyjęciem takiego początkowego biegu przedawnienia przemawiały, poza przedstawioną wyżej wykładnią powołanych przepisów, przede wszystkim względy praktyczne uzasadniające określenie jednolitego, wyraźnego terminu, eliminującego mogące powstać wątpliwości interpretacyjne w różnorodnych stanach faktycznych, zwłaszcza gdy się zważy, że ustalanie innych dat w ciągu roku kalendarzowego miałoby miejsce - dla potrzeb przedawnienia - z reguły po upływie trzech lat, a więc byłoby połączone ze znacznymi trudnościami. Przyjęte zaś rozwiązanie, licząc się z tymi trudnościami, jest jednocześnie korzystniejsze dla pracownika.IIIOgólna zasada z art. 161 k.p., określająca termin wymagalności roszczenia o urlop wypoczynkowy, nie będzie jednak miała zastosowania w sytuacji, gdy szczególne przepisy kodeksu pracy lub innych aktów normatywnych przewidują obowiązek udzielenia przez zakład pracy urlopu w innym okresie lub z nadejściem określonej daty.Na przykład inna będzie data wymagalności roszczenia o urlop wypoczynkowy w razie przesunięcia urlopu na inny termin, niż to zostało ustalone w planie urlopów, z przyczyn leżących po stronie pracownika lub zakładu pracy, wykraczający poza rok kalendarzowy, o którym mowa w art. 161 k.p. (np. na wniosek pracownika umotywowany ważnymi przyczynami - art. 164 § 1 k.p., z przyczyn usprawiedliwiających nieobecność w pracy - art. 165 i 166 k.p., z powodu szczególnych potrzeb zakładu pracy - art. 164 § 2 k.p., odwołanie pracownika z urlopu z powodu okoliczności nie przewidzianych w chwili rozpoczynania urlopu - art. 167 § 1 k.p.).Urlop przesunięty na skutek wymienionych okoliczności zakład pracy ma obowiązek udzielić w terminie późniejszym. Bieg przedawnienia w takim przypadku rozpoczyna się z nadejściem terminu, na który nastąpiło przesunięcie terminu urlopu.Trzeba jednak mieć na uwadze, że kodeks pracy zakreślił w przedmiocie przesunięcia pracownikowi urlopu pewne granice czasowe. Stosownie bowiem do art. 168 k.p. udzielenie urlopu nie wykorzystanego zgodnie z planem urlopów musi nastąpić najpóźniej do końca pierwszego kwartału następnego roku kalendarzowego. Z ostatnim przeto dniem pierwszego kwartału następnego roku kalendarzowego rozpoczyna biec termin przedawnienia roszczenia o urlop, z tym bowiem dniem pracownik może dochodzić swego roszczenia jako już wymagalnego. Ma to miejsce wówczas, gdy terminu wykorzystania przesuniętego urlopu nie wyznaczono lub przesunięto na termin wykraczający poza pierwszy kwartał roku następnego. Pracownik bowiem z chwilą nadejścia przewidzianego w art. 168 k.p. terminu nabywa uprawnienia do dochodzenia roszczenia o przysługujący mu urlop wypoczynkowy. Nie dotyczy to takich wypadków, jak choroba pracownika (art. 165 pkt 1 i 2 i art. 166 pkt 1 i 2 k.p.) czy urlop macierzyński pracownicy (art. 165 pkt 4 i art. 166 pkt 4 k.p.), jeżeli trwają one poza okres pierwszego kwartału następnego roku kalendarzowego. W tych wypadkach bieg przedawnienia rozpoczyna się z nadejściem terminu, na który nastąpiło przesunięcie urlopu.Z przepisów szczególnych kodeksu pracy, dotyczących rozważanego zagadnienia, wymienić można jeszcze - dla ilustracji - art. 163 § 3, według którego na wniosek pracownicy mającej lub korzystającej z urlopu macierzyńskiego zakład pracy obowiązany jest udzielić jej urlopu wypoczynkowy bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, jak również art. 205 § 3 k.p., który zobowiązuje zakład pracy do udzielenia młodocianemu pracownikowi uczęszczającemu do szkoły urlopu wypoczynkowego w okresie ferii szkolnych. Bieg przedawnienia roszczenia o urlop wypoczynkowy rozpocznie się dla wspomnianej pracownicy z dniem pierwszym następującym po okresie urlopu macierzyńskiego, dla młodocianego zaś pracownika - z pierwszym dniem rozpoczęcia ferii szkolnych.Z innych aktów normatywnych pozakodeksowych przewidujących obowiązek udzielenia przez zakład pracy urlopu w innych terminach wspomnieć można o okresie urlopu wypoczynkowego dla nauczycieli, którym są z reguły ferie szkolne (por. art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 1972 r. karta praw i obowiązków nauczyciela - Dz. U. Nr 16, poz. 114).Z powyższych względów na przedstawione składowi siedmiu sędziów pytanie prawne należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.