I CR 120/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Ignatowicz. Sędziowie SN: T. Bukowski (sprawozdawca), H. Dąbrowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Eugeniusza O. przeciwko Skarbowi Państwa - Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej oraz W. Fabryce Domów w Budowie w W. o 1.163.994 zł na skutek rewizji pozwanych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 7 stycznia 1980 r.zaskarżony wyrok w ten sposób zmienił, że powództwo w stosunku do Skarbu Państwa oddalił i zasądził na rzecz tego pozwanego od powoda 3.000 zł tytułem zwrotu kosztów procesu; wyrok ten w stosunku do pozwanej Fabryki Domów w Budowie w W. i w części orzekającej o opłatach sądowych uchylił i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach procesu za drugą instancję.Uzasadnienie faktyczneEugeniusz O. wystąpił w dniu 23.III.1979 r. przeciwko Skarbowi Państwa, reprezentowanemu przez Urząd m.st. Warszawy - Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej, z powództwem o zapłatę kwoty 256.702 zł. W uzasadnieniu pozwu twierdził, że aktem notarialnym z dnia 15.VII.1957 r. nabył od przedwojennych właścicieli nieruchomość w W., składającą się z parceli o powierzchni 1.196,31 m2 wraz ze znajdującym się na niej wypalonym piętrowym domem. Za zgodą władz administracyjnych powód odbudował ten dom, a ponadto wzniósł nowe zabudowania. Wartość łączna wszystkich budynków równa się kwocie 1.246.582 zł. Złożony w maju 1949 r. wniosek powoda o przyznanie mu własności czasowej został załatwiony odmownie. Po przeznaczeniu nieruchomości pod budowę W. Fabryki Domów powód ubiegał się o odszkodowanie za wzniesione przezeń budynki, podlegające w związku z tą inwestycją rozbiórce. Decyzją Urzędu Miasta Stołecznego Warszawy żądanie odszkodowania za odbudowany budynek piętrowy załatwiono odmownie, a co do pozostałych zabudowań odesłano powoda na drogę sądową, wskazując jako podstawę prawną przepis art. 231 § 3 k.c. Po złożeniu opinii przez biegłego powód rozszerzył powództwo do kwoty 1.163.994 zł.Pozwany Skarb Państwa wnosił o oddalenie powództwa i jednocześnie zgłosił wniosek o wezwanie na podstawie art. 194 k.p.c. do udziału w sprawie w charakterze pozwanego W. Fabryki Domów. Zarzucił, że po decyzji z dnia 16.IV.1977 r, odmawiającej przyznania małżonkom O. prawa wieczystego użytkowania gruntu, wszystkie budynki i urządzenia na nim wzniesione przeszły na własność Skarbu Państwa. Ewentualne zaś odszkodowanie powinno być zasądzone od W. Fabryki Domów jako inwestora.Wyrokiem z dnia 7.I.1980 r. Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanego Skarbu Państwa i od W. Fabryki Domów na rzecz powoda całą dochodzoną kwotę i obciążył W. Fabrykę Domów opłatami sądowymi w kwocie 77.960 zł. Sąd Wojewódzki wyszedł z założenia, że powód wzniósł wszystkie budynki i urządzenia w dobrej wierze, skoro wniosek o przyznanie mu własności czasowej wniósł w terminie, budował na podstawie zatwierdzonych planów i na podstawie zezwoleń budowlanych, a wybudowane obiekty zaczął użytkować. Jako podstawę prawną zasądzonego odszkodowania w kwocie 1.163.994 zł Sąd Wojewódzki wskazał przepis art. 231 § 3 k.c.Wyrok ten został zaskarżony przez obu pozwanych. Pozwany Skarb Państwa wnosił o zmianę wyroku i oddalenie powództwa w stosunku do siebie i nadmienił, że "w każdym razie odszkodowanie za budynek mieszkalny nie powinno przekraczać kwoty 400.000 zł". Pozwana WFD wystąpiła ponadto z wnioskiem ewentualnym o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Dekret z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279 z późn. zm.) odnosi się do budynków i innych urządzeń, które w dniu jego wejścia w życie znajdowały się na gruntach przechodzących na rzecz Skarbu Państwa. W związku z tym odszkodowanie przewidziane w art. 9 tego dekretu należy się jedynie za budynki, i to również budynki odbudowane, które wraz z innymi urządzeniami znajdowały się na tych gruntach w dniu 21.XI.1945 r. Wysokość zaś odszkodowania podlega obliczeniu według cen z daty odmowy oddania gruntu w użytkowanie wieczyste. Z kolei uprzywilejowanie w zakresie odszkodowania, przewidziane w art. 53 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1961 r. Nr 18, poz. 94; zm.: Dz. U. z 1971 r. Nr 27, poz. 249), obejmuje wyłącznie domy jednorodzinne i inne obiekty wymienione w tym przepisie, i to także te, które zostały wybudowane przed dniem 21.XI.1945 r. Odszkodowanie zatem za budynki w tym przepisie nie wymienione, a wzniesione po tej dacie podlega ogólnym zasadom kodeksu cywilnego, ale z wyjątkami wynikającymi z uregulowań szczególnych.Rozpoznając roszczenia powoda na podstawie art. 231 § 3 k.c., Sąd Wojewódzki dopuścił się naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie tego przepisu, co należało z mocy art. 381 k.p.c. wziąć pod rozwagę. Przepis art. 231 § 1 k.c. bowiem ma zastosowanie w wypadkach, gdy Skarb Państwa odmawia jako właściciel ustanowienia użytkowania wieczystego w zwykłym obrocie, tzn. w razie wniesienia na gruncie państwowym przez samoistnego posiadacza budynku w takich okolicznościach, jakie towarzyszą budowie na cudzym gruncie należącym do innych właścicieli. Odmowa natomiast ustanowienia użytkowania wieczystego na podstawie powołanego dekretu z 1945 r., mającego charakter nacjonalizacyjny, ma zupełnie inny charakter, dlatego do jej skutków nie sposób stosować art. 231 § 1 k.c., powołanego do życia dla zupełnie innych celów. Wypada też zaznaczyć, że uprzywilejowanie w postaci odszkodowania wywłaszczeniowego ustawodawca przyznał w powołanej ustawie z dnia 12 marca 1958 r. tylko domom jednorodzinnym i innym taksatywnie wymienionym obiektom. Zastosowanie przeto w drodze analogii art. 231 k.c. sprowadzałoby się do rozstrzygnięcia przeciwstawnego woli ustawodawcy, bo doszłoby do szczególnego uprzywilejowania takiej własności indywidualnej, której ustawodawca uprzywilejować nie zamierzał. Sąd Wojewódzki uprzywilejował zresztą własność powoda podwójnie, gdyż przyznał odszkodowanie znacznie wyższe od przyznanego przez ustawodawcę własności osobistej.W tych warunkach i wobec braku uregulowania szczególnego, które by określało odszkodowanie należne osobie, która wzniosła budynek na gruncie państwowym w Warszawie po 1945 r. w oczekiwaniu na ustanowienie użytkowania wieczystego na podstawie dekretu z 1945 r., należy stosować zasady ogólne. Jako takie zasady nie mogą przy tym wchodzić w grę przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, skoro budynki i urządzenia na przedmiotowym gruncie państwowym zostały już rozebrane jako nieprzydatne dla inwestycji podjętych przez W. Fabrykę Domów.Należy przeto dojść do wniosku, że w niniejszej sprawie mogą być stosowane, i to wobec szczególnej sytuacji występującej w sprawie stosowane tylko odpowiednio, przepisy art. 226 i art. 227 k.c., regulujące kwestię rozliczeń z tytułu nakładów dokonanych przez posiadacza na gruncie właściciela. W świetle tych przepisów zakres i rodzaj uprawnień do żądania zwrotu nakładów zależy od tego, czy w czasie ich dokonywania posiadacz był w dobrej czy złej wierze.Oczywiście w stosunku do powoda nie sposób stosować tych przepisów bezpośrednio, trudno bowiem w jego szczególnej sytuacji zarówno przyjąć, że był on posiadaczem w złej wierze, jak i uznać, że budując swe budynki był w dobrej wierze.Nie był on sensu stricto w złej wierze, gdyż wzniósł swe budynki za wiedzą i za zezwoleniem organów miejskich. Ale nie sposób też uznać, że był posiadaczem w dobrej wierze przede wszystkim z tej przyczyny, że powód wiedział, iż buduje na cudzym (państwowym) gruncie. Dlatego przecież składał wniosek o przyznanie mu własności czasowej. Na skutek jego podania z dnia 5.X.1949 r. otrzymał wprawdzie w dniu 4.II.1952 r. pozwolenie na użytkowanie "budynku oficyny tylnej poprzecznej", ale tylko czasowo - do końca 1955 roku (orzeczenie Prezydium Rady Narodowej w m.st. Warszawie - Wydział Inspekcji Budowlanej - L.dz. IB (Pd 3/3352/49). Co więcej - orzeczeniem z dnia 6.X.1947 r. (L. dz. 73) pozwolono powodowi jedynie "na odbudowę" budynku z warsztatem masarskim, a nie na wybudowanie nowego budynku z warsztatem. Wznosząc w tych warunkach nowe budynki i urządzenia na nie swoim gruncie, powód działał na własne ryzyko, co upodabnia go do posiadacza w złej wierze. To podobieństwo jest tak daleko idące, że należy do powoda stosować - przy odpowiednim stosowaniu przepisów, o których mowa - art. 227 § 2 k.c.W świetle tego ostatniego przepisu nie wola powoda jako posiadacza, lecz wola strony pozwanej jako właściciela, decyduje o tym, w jakiej postaci ma on otrzymać zwrot swych nakładów, czy przez ich zabranie w naturze, czy przez otrzymanie ich pieniężnej równowartości.Pozwany właściciel gruntu nie wzywał powoda do rozbiórki i zabrania uzyskanego z niej materiału, wybrał zatem rozliczenie pieniężne. W tej sytuacji, skoro - jak już wyżej powiedziano - strona pozwana nie wzbogaciła się kosztem inwestycji poczynionych przez powoda, powód powinien od niej uzyskać to, co by uzyskał, gdyby sam prowadził rozbiórkę, a więc równowartość pieniężną materiałów budowlanych pomniejszoną o koszty rozbiórki budynków i innych urządzeń. Na skutek przyjęcia wadliwej podstawy prawnej Sąd Wojewódzki sprawy w tym zakresie nie wyjaśnił w rozumieniu art. 3 § 2 i art. 316 § 1 k.p.c., dlatego zaskarżony wyrok nie może być utrzymany w mocy.Trafne jest stanowisko pozwanego Skarbu Państwa, że powództwo w stosunku do niego podlegało oddaleniu. Legitymacja występowałaby po jego stronie, gdyby roszczenia powoda podlegały rozpoznaniu na podstawie zasad przewidzianych w dekrecie z dnia 26 października 1945 r., ale w takim przypadku droga sądowa nie byłaby dopuszczalna. W świetle zaś mających w niniejszej sprawie zastosowanie przepisów art. 226 i art. 227 k.c. powództwo w stosunku do Skarbu Państwa jest bezzasadne z tej niespornej między stronami przyczyny, że nie Skarb Państwa zburzył budynki wzniesione przez powoda i nie on przejął materiały uzyskane z rozbiórki. Tym samym bezprzedmiotowa staje się kwestia jego odpowiedzialności solidarnej z pozwaną W. Fabryką Domów. Ta zaś Fabryka wykonuje stosownie do zasady jedności własności państwowej wyrażonej w art. 128 k.c., jako państwowa osoba prawna, w imieniu własnym atrybuty własności państwowej, a co się z tym wiąże - podlega wszystkim skutkom rozliczeń między Skarbem Państwa jako właścicielem gruntu zabudowanego przez powoda a powodem jako posiadaczem tego gruntu. Przepis art. 128 § 2 k.c. traktuje państwowe osoby prawne w stosunkach z osobami trzecimi tak jak właścicieli. Innymi słowy - pozwana WFD w stosunkach zewnętrznych, a więc również w stosunku do powoda, ma pozycję właściciela ze wszystkimi tego statusu konsekwencjami.Skoro z przyczyn wyżej przytoczonych zachodzi potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego i ustaleń faktycznych na wskazane okoliczności, należało na zasadzie art. 390 § 1 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c. w związku z art. 98 k.p.c., jeśli chodzi o pozwany Skarb Państwa, oraz na zasadzie art. 388 § 1 k.c. i art. 108 § 2 k.p.c., jeżeli chodzi o pozwaną WFD, orzec jak w sentencji.W związku z wysuniętymi w toku procesu przez strony propozycjami ugodowymi Sąd Wojewódzki rozważy możliwość skorzystania ze swej funkcji mediacyjnej, przewidzianej w art. 10 k.p.c. przy odpowiednim zastosowaniu określonej w art. 203 § 4 k.p.c. w związku z art. 223 k.p.c. kontroli tej czynności stron.