III CZP 27/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN H. Dąbrowski. Sędziowie SN: R. Czarnecki (sprawozdawca), J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Kazimierza M. przeciwko Kazimierzowi i Jadwidze M. o zamianę dożywocia na rentę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Suwałkach postanowieniem z dnia 25 stycznia 1980 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."a) Czy dopuszczalna jest zmiana uprawnienia do zamieszkania i użytkowania działki gruntu zastrzeżonej w umowie o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy w zamian za rentę - na świadczenia pieniężne,b) w przypadku odpowiedzi pozytywnej na pytanie pod pkt a - jakie kryteria należy uwzględnić przy ustaleniu wysokości świadczenia pieniężnego?"podjął następującą uchwałę:I. W sprawie z powództwa rolnika dopuszczalna jest zamiana uprawnień do użytkowania działki gruntu rolnego oraz do korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich w rozmiarze niezbędnym do zaspokojenia potrzeb rolnika i jego rodziny (art. 22 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin - Dz.U. Nr 32, poz. 140), określonych w umowie o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy (art. 52 ust. 1 powołanej ustawy), na dożywotnią rentę, jeżeli z przyczyn zachodzących po stronie następcy lub jego małżonka wytworzyły się takie stosunki, że nie można wymagać od stron, żeby pozostawały one nadal ze sobą w bezpośredniej styczności. II. Dożywotnia renta odpowiada równowartości uprawnień rolnika. Uzasadnienie faktyczneW dniu 12.IV.1978 r. doszło do zawarcia z synem powoda i jego żoną umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy w rozumieniu art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140). Umowa obejmuje oświadczenie, że powodowi zostanie wydzielona do użytkowania działka gruntu rolnego o obszarze 0,30 ha oraz że będzie on korzystał z pokoju, połowy kuchni i pomieszczeń gospodarskich do składowania opału.W dniu 10.X.1979 r. powód wystąpił przeciwko synowi i jego żonie "o zamianę dożywocia na rentę".Według ustaleń i wniosków Sądu Rejonowego, pomiędzy stronami wytworzyły się takie stosunki, że nie można od nich wymagać, żeby pozostawały one nadal w bezpośredniej ze sobą styczności. Równowartość uprawnień wynikających z umowy o dożywocie wyraża się sumą 1.142 zł. W okolicznościach sprawy należy wszystkie uprawnienia objęte treścią tej umowy zamienić na dożywotnią rentę po 1.142 zł miesięcznie, płatną przez pozwanych do rąk powoda.Od powołanego wyroku pozwani wnieśli rewizję, a przy jej rozpoznawaniu Sąd Wojewódzki przedstawił do rozstrzygnięcia wyżej przytoczone zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W judykaturze i piśmiennictwie zostało wyjaśnione, że umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy, przewidziana w art. 52 ust. 1 wyżej powołanej ustawy, jest umową cywilnoprawną. Jej istotną cechę stanowi nieodwołalność. Charakter tej umowy pozostaje sporny. Jest ona uważana za umowę nienazwaną, za swoistą umowę darowizny, za umowę nazwaną, mianowicie - "o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy". Natomiast nikt nigdy nawet nie podjął próby uzasadnienia poglądu, żeby wspomniana umowa była umową o dożywocie w rozumieniu art. 908-916 k.c.Umowa przekazania przez rolnika gospodarstwa rolnego następcy i jego małżonkowi stanowi jeden z warunków powstania dla rolnika prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej. W myśl art. 22 ust. 1 i 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym rolników, w razie przekazania gospodarstwa następcy, rolnik ma prawo do bezpłatnego użytkowania działki gruntu rolnego o obszarze do 0,3 ha oraz do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich w rozmiarze niezbędnym do zaspokojenia potrzeb rolnika i jego rodziny, przy czym do określenia zakresu wymienionego użytkowania i korzystania dochodzi w umowie przekazania.Po przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy i jego małżonkowi oraz po spełnieniu się dalszych warunków ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym rolników, rolnik pokrywa koszty utrzymania przede wszystkim z emerytury lub renty inwalidzkiej, a ponadto - z użytkowania działki gruntu. Dlatego inaczej niż w umowie o dożywocie (art. 908 § 1 oraz § 2 k.c.) następca i jego małżonek nie zobowiązują się do żadnych świadczeń pozytywnych względem rolnika, a w szczególności - do dostarczania mu wyżywienia czy ubrania.Powstałe pod rządem ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym rolników prawo rolnika do użytkowania działki gruntu oraz do korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich należą do tych, które są zastrzegane w umowie o dożywocie i które wówczas należą do jego treści (art. 908 § 2 zd. 1 k.c.). Zgodnie z charakterem wymienionych praw art. 22 ust. 5 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym rolników stanowi, że stosuje się do nich przepisy kodeksu cywilnego o użytkowaniu i o służebności mieszkania, jednakże ani ten, ani żaden inny przepis tej ustawy nie zawiera odesłania do przepisów kodeksu cywilnego o dożywociu.Powyższe świadczy, że ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym rolników, normując odmiennie stosunek pomiędzy rolnikiem a następcą i jego małżonkiem od stosunku wynikłego z umowy o dożywocie, wyłącza w odniesieniu do powstałego na jej podstawie stosunku pomiędzy rolnikiem a następcą i jego małżonkiem stosowanie przepisów kodeksu cywilnego o dożywociu.Jednym z celów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym rolników jest zapewnienie ludziom starym na wsi właściwych warunków życia, ale cel ten niweczy wytworzenie się pomiędzy rolnikiem a następcą i jego małżonkiem takich stosunków, że nie można wymagać od stron, żeby pozostawały one nadal ze sobą w bezpośredniej styczności. Dla rozwikłania tych stosunków przepisy kodeksu cywilnego o użytkowaniu i o służebności mieszkania nie wystarczają. Nie pozostaje więc inne rozwiązanie poza sięgnięciem do ostrożnej analogii do przepisu art. 913 § 1 k.c., przewidującym zamianę uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę.Rolnik, który dysponuje emeryturą lub rentą inwalidzką, ma pozycję w pewnym stopniu samodzielną. Jego zależność od następcy i jego małżonka jest bez porównania mniejsza niż zależność dożywotnika od zobowiązanych z tytułu dożywocia. Stąd nie zachodzi potrzeba tak daleko idącej ochrony rolnika, żeby wytworzenie się z jakichkolwiek przyczyn stosunków, o których mowa w art. 913 § 1 k.c., uzasadniało zamianę uprawnień na dożywotnią rentę. W sprawie z powództwa rolnika zamiana uprawnień na dożywotnią rentę jest dopuszczalna tylko w razie wytworzenia się z przyczyn zachodzących po stronie następcy lub jego małżonka takich stosunków, że nie można wymagać od stron, żeby pozostawały one nadal ze sobą w bezpośredniej styczności.Z kolei, jeżeli chodzi o wysokość dożywotniej renty, to punktem wyjścia rozważań powinna być uchwała z dnia 6.II.1969 r. (OSNCP 1969, poz. 192), która została wydana w sytuacji gdy dożywotnik otrzymywał rentę z ZUS-u po małżonku. W uzasadnieniu wspomnianej uchwały Sąd Najwyższy wyjaśnił, iż "użycie przez ustawodawcę sformułowania, że dożywotnia renta ma odpowiadać wartości uprawnień, wskazuje na to, iż renta zamienna stanowi równowartość uprawnień wynikających z umowy dożywocia. Renta ma więc charakter ekwiwalentu, a nie charakter alimentacyjny i powinna być z tego względu obliczona według wartości uprawnień wynikających z umowy dożywocia, a nie według potrzeb dożywotnika (...). Tak więc, gdyby wartość tych uprawnień nie wystarczała do utrzymania dożywotnika, to z tego względu nie można by mu przyznać renty wyższej niż równowartość uprawnień. I odwrotnie: w sytuacji, gdy dożywotnik ma środki utrzymania albo gdyby renta przekraczała koszty utrzymania dożywotnika, to nie można by mu z tych przyczyn nie przyznać w ogóle renty zamiennej bądź przyznać mu ją w ograniczonej wysokości (...)".W sytuacji gdy gospodarstwo rolne zostało przekazane następcy i jego małżonkowi, przytoczone zasady pozostają właściwe dla określenia wysokości dożywotniej renty zamiennej dla rolnika, z tym zastrzeżeniem, że uprawnienia wymagające ekwiwalentu ograniczają się tylko do dwóch uprawnień, które są zastrzegane w umowie o dożywocie i które wówczas należą do jego treści (art. 908 § 2 k.c.), mianowicie - do użytkowania działki gruntu oraz do korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich (art. 22 ust. 1, 2 i 5 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym rolników). Natomiast art. 8 ust. 1 pkt 4 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym rolników czy art. 14 ust. 2 i 3 tej ustawy, jako nie dotyczące przekazania gospodarstwa następcy, nie mogą rzutować na określenie wysokości dożywotniej renty zamiennej rolnika.Wymienione przyczyny prowadzą do udzielenia na przedstawione pytania odpowiedzi przytoczonej w sentencji.