III CZP 40/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Pietrzykowski. Sędziowie SN: Z. Marmaj, J. Szachułowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Mieczysława T. o dział spadku po Franciszku i Wacławie T., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białej Podlaskiej z tym. siedzibą w Radzyniu Podlaskim postanowieniem z dnia 22 kwietnia 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy w sytuacji, gdy akt własności ziemi wydany na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) co do działki gruntu, na której pobudowane są budowle, nie stwierdza, iż osoba, na której rzecz akt ten został wydany, stała się również właścicielem tych budowli, spadkobiercy poprzedniego właściciela, który wzniósł te budowle, mogą żądać skutecznie w sprawie o dział spadku po nim zaliczenia tych budowli lub ich równowartości do majątku spadkowego po nim pozostałego?"powziął następującą uchwałę:Decyzja stwierdzająca nabycie przez rolnika nieruchomości na podstawie art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) obejmuje części składowe tej nieruchomości, w szczególności budynki, także wtedy, gdy wspomniane budynki nie są wymienione w jej treści.Uzasadnienie faktyczneW sprawie o dział spadku po Wacławie T. ustalono, że w skład majątku spadkowego wchodzi zabudowana nieruchomość o powierzchni 2 ha, na którą spadkodawca otrzymał tytuł własności w trybie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250). Poprzednim właścicielem tej nieruchomości był ojciec spadkodawcy. Wspomniana nieruchomość wchodziła w skład jego gospodarstwa rolnego i stanowiła między innymi siedlisko. Po nieformalnym rozrządzeniu tą nieruchomością ojciec spadkodawcy zamieszkiwał razem z uwłaszczonym synem. Akt własności ziemi nie zawierał wzmianki o uwłaszczeniu budynków, a część druku z napisem: "wraz z zabudowaniami" została zakreślona na maszynie. To zakreślenie w akcie własności dało podstawę spadkobiercom po Wacławie T. do wysunięcia twierdzenia, że budynki na wspomnianej nieruchomości nie wchodzą w skład masy spadkowej po uwłaszczonym, lecz w skład spadku po poprzednim właścicielu.Sąd Wojewódzki w Białej Podlaskiej przy rozpoznaniu rewizji powziął poważną wątpliwość w rozumieniu art. 391 § 1 k.p.c. i opierając się na tym przepisie przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne objęte treścią przytoczonego w sentencji postanowienia pytania: Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, potraktowanie budynków jako części składowych nieruchomości jest prawidłowe, ale wątpliwość wiąże się z decyzją organu wydającego akt własności, w której wyraźnie zakreślono wzmiankę odnoszącą się do budynków. Może to oznaczać, że Wacław T. został uwłaszczony nieruchomością rolną z wyłączeniem budynków.Uzasadnienie prawneUdzielona przez Sąd Najwyższy odpowiedź opiera się na następujących argumentach:Podstawowa kwestia w sprawie dotyczy wzajemnego stosunku ustawy uwłaszczeniowej do przepisów kodeksu cywilnego. Ustawa uwłaszczeniowa stanowi lex specialis posterior w stosunku do przepisów tego kodeksu. Z przepisów ustawy wynika, że w zasadzie samodzielnie normuje zakres regulacji nią objęty. Nie wyłącza ona jednak uzupełniającego stosowania przepisów kodeksu cywilnego. Dozwala na ich stosowanie w zakresie wyraźnie określonym przepisami ustawy bądź poza wspomnianym zakresem, jeżeli k.c. nie pozostaje w sprzeczności z zasadami i celami ustawy uwłaszczeniowej. Ten wzajemny stosunek odnosi się także do zasady, superficies solo cedit wyrażonej w art. 47 i 48 k.c. Według niej część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych. Prawo własności nieruchomości rozciąga się na wszystko, co zostało trwale z gruntem związane. W myśl art. 48 k.c. z zastrzeżeniem wyjątków określonych w ustawie częścią składową nieruchomości są w szczególności budynki.Ustawodawca dał wyraz akceptacji tej zasady na gruncie ustawy uwłaszczeniowej, co wynika z brzmienia jej tytułu i treści. Tytuł brzmi: "ustawa o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych", w treści zaś operuje się tylko pojęciem nieruchomości rolnych z pominięciem części składowych i innych elementów składających się na pojęcie gospodarstwa rolnego. Dla przyjęcia na gruncie ustawy zasady kodeksu cywilnego odnoszącej się do części składowych wystarczające dla prawnej regulacji gospodarstw rolnych było unormowanie tylko trybu i zasady nabywania nieruchomości rolnych, albowiem ich części składowe dzielą los prawny nieruchomości. Zakres regulacji ustawowej został wyraźnie określony i brak jest podstaw do przyjęcia, aby ustawa uwłaszczeniowa w sposób odmienny od zasad kodeksu cywilnego regulowała własność budynków wzniesionych na nieruchomościach rolnych. Zasada wyrażona w art. 47 § 1 i 48 k.c. jest powszechnie obowiązująca. Odstępstwo od niej jest podyktowane zwykle szczególnymi względami społeczno-ekonomicznymi.Ustawa uwłaszczeniowa jest niewątpliwie doniosłym aktem prawnym w tym znaczeniu i skoro ustawodawca nie uregulował odrębnie stanu prawnego części składowych nieruchomości rolnych od stanu prawnego samych nieruchomości, to oznacza, że zasada superficies solo cedit nie została wyłączona.Okoliczność, że akt własności nie wymienia budynków, lecz przeciwnie, wyraźnie w nim zakreślono wzmiankę o zabudowaniach, nie może mieć w sprawie przesądzającego znaczenia wobec charakteru nabycia prawa własności nieruchomości rolnej wraz z częściami składowymi (z mocy samego prawa) i deklaratywnego charakteru decyzji stwierdzającej to nabycie. Deklaratywny charakter decyzji musi być zgodny w swej treści z zakresem nabycia prawa własności nieruchomości ex lege. Dlatego należy przyjąć, że przy uwzględnieniu przytoczonych zasad Wacław T. z mocy samego prawa nabył nieruchomość rolną wraz z jej częściami składowymi, choć w treści decyzji uwłaszczeniowej zakreślono wzmiankę o zabudowaniach.Ustawa usankcjonowała nieformalne umowy tylko w ograniczonym zakresie, w takim, jak to wyraźnie wynika z jej treści, i gdyby nawet wolą poprzedniego właściciela nieruchomości nieformalnie rozrządzonej było zatrzymanie budynków, to nie mogą one wchodzić w skład spadku po nim.