III CZP 18/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Rudnicki. Sędziowie SN: J. Pietrzykowski (sprawozdawca), Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Rolniczych "Samopomoc Chłopska" Zakład Inwestycji i Budownictwa w K. - Oddział Budowlano-Montażowy w S. przeciwko Władysławowi T. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krośnie postanowieniem z dnia 24 sierpnia 1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy płatnik podatku, który nie wykonał zleconego obowiązku obliczenia i pobrania od podatnika należności z tytułu zobowiązania podatkowego, a następnie po ostatecznym zakończeniu postępowania podatkowego i po zapłaceniu należnego podatku na rzecz organu finansowego, może w drodze sądowej żądać od podatnika zwrotu zapłaconej za niego należności z tytułu wymierzonego podatku?"udzielił następującej odpowiedzi:Płatnik, który z własnych środków uiścił właściwemu organowi finansowemu należność z tytułu obciążającego podatnika podatku gruntowego od przychodów osiąganych z furmaństwa, może dochodzić od tego podatnika w drodze procesu cywilnego zwrotu uiszczonej za niego należności podatkowej - z tym jednak zastrzeżeniem, że nie należy do drogi sądowej ocena prawidłowości ustalenia obowiązku podatkowego. Uzasadnienie faktyczneStrona powodowa żądała zasądzenia od pozwanego kwoty 1.279 zł, twierdząc, że w tej wysokości nie potrąciła należnego od pozwanego podatku od uzyskanego przez niego przychodu z tytułu świadczonych na rzecz strony powodowej usług. Sąd Rejonowy ustalił, że po wykonaniu łączącej strony umowy w przedmiocie dowozu dla strony powodowej żwiru i kamienia pozwany w dniu 6.X.1973 r. wystawił rachunek na kwotę 8.534 zł, która została mu przez stronę powodową wypłacona bez pobrania podatku. Sąd Rejonowy, mając na uwadze udzielone pozwanemu przez pracownika strony powodowej zapewnienie, że uzyskany przez niego przychód nie będzie opodatkowany, doszedł do wniosku, iż pozwany zużył cały tzw. przychód jako - w jego przekonaniu - należne mu świadczenie, nie jest więc już wzbogacony. W konsekwencji Sąd Rejonowy oddalił powództwo.Sąd Wojewódzki, po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji strony powodowej, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały. Z dokumentów, złożonych w toku postępowania rewizyjnego, wynika, że stosownie do decyzji Wydziału Finansowego Bieszczadzkiego Urzędu Powiatowego w L. z dnia 20.XI.1974 r. strona powodowa uiściła za pozwanego jako podatnika podatek gruntowy od przychodów z furmaństwa w dochodzonej pozwem kwocie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. 20 ust. 3 dekretu z dnia 16 maja 1946 r. o postępowaniu podatkowym (tekst jedn.: Dz. U. z 1963 r. Nr 11, poz. 60 z późniejszymi zmianami) płatnikiem podatku jest osoba, która z mocy ustawy lub rozporządzenia wydanego na podstawie art. 5 dekretu, ma obowiązek obliczenia i pobrania od podatnika należności z tytułu zobowiązania podatkowego i wpłacenia jej na rachunek właściwego organu finansowego. W odniesieniu do strony powodowej w niniejszej sprawie podstawę prawną tego obowiązku stanowiły przepisy rozporządzenia z dnia 31 lipca 1957 r. w sprawie poboru w formie ryczałtu podatku gruntowego od podatników podatku gruntowego osiągających przychody z furmaństwa (Dz. U. Nr 45, poz. 209; zmiana: Dz. U. z 1962 r. Nr 67, poz. 333). W myśl § 3 ust. 1 w związku z § 1 ust. 1 wymienionego rozporządzenia do obliczania i poboru wspomnianego zryczałtowanego podatku gruntowego obowiązany - jako płatnik - jest zleceniodawca, a więc w rozpoznawanej sprawie strona powodowa, będąca jednostką gospodarki uspołecznionej. Sankcją za zaniechanie przez płatnika obowiązku obliczenia i pobrania od podatnika należności z tytułu jego zobowiązania podatkowego jest obciążenie płatnika odpowiedzialnością majątkową względem właściwego organu finansowego za nie pobrany podatek (art. 14 ust. 2 dekretu z dnia 26 października 1950 r. o zobowiązaniach podatkowych - Dz. U. Nr 49, poz. 452 z późniejszymi zmianami).Przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie sprowadza się do tego, czy płatnik, który na podstawie wyżej wymienionych przepisów został z mocy decyzji właściwego organu finansowego zobowiązany do uiszczenia nie pobranego od podatnika podatku, może w drodze sądowej dochodzić od podatnika zwrotu uiszczonej za niego należności podatkowej. W związku z tym zagadnieniem za nie budzące wątpliwości należy uznać, że całe postępowanie związane z obliczeniem i pobraniem należności z tytułu zobowiązania podatkowego należy do właściwych organów administracji państwowej, a więc w tym zakresie wyłączona jest droga sądowa. Postępowanie podatkowe kończy się jednak w zasadzie z chwilą zapłaty należności podatkowej, w myśl bowiem dyspozycji art. 28 ust. 1 cytowanego dekretu o zobowiązaniach podatkowych zobowiązanie podatkowe wygasa, między innymi, przez zapłatę. Obojętne jest przy tym, czy zapłata została dokonana przez podatnika, płatnika lub osobę trzecią odpowiedzialną za zobowiązanie podatkowe podatnika. Przepisy prawa podatkowego nie regulują, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, kwestii rozliczeń między płatnikiem a podatnikiem z tytułu zapłaty organowi finansowemu należności podatkowej przez płatnika, który zaniechał obliczenia i pobrania od podatnika tej należności. Skoro więc rozliczenie takie nie należy do postępowania podatkowego, do rozpoznania powstałego na tym tle między stronami sporu właściwa jest droga sądowa (art. 1 i art. 2 § 1 k.p.c.). Z punktu widzenia przepisów prawa materialnego zapłata przez płatnika organowi finansowemu z własnych funduszów nie pobranej od podatnika należności podatkowej powoduje uzyskanie przez podatnika kosztem płatnika korzyści majątkowej bez podstawy prawnej (art. 405-409 k.c.), chyba że zachodzi wyjątek przewidziany w przepisach cytowanego dekretu o postępowaniu podatkowym lub w innych przepisach szczególnych. W odniesieniu do zryczałtowanego podatku gruntowego, należnego od podatników podatku gruntowego osiągających przychody z furmaństwa, obowiązujące przepisy prawa nie przewidują takiego wyjątku. Dlatego też do dochodzenia przez płatnika od podatnika zwrotu zapłaconego za niego podatku gruntowego właściwa jest droga sądowa, zastosowanie zaś mają przepisy prawa materialnego cywilnego. W braku bowiem unormowania szczególnego sytuacja płatnika przedstawia się podobnie jak sytuacja osób trzecich, odpowiedzialnych za zobowiązanie podatkowe podatnika w myśl przepisów art. 15 i n. dekretu o zobowiązaniach podatkowych, które wykonały względem organu finansowego zobowiązanie podatkowe podatnika.Wymaga jednak podkreślenia, że w procesie cywilnym, w którym płatnik dochodzi od podatnika zwrotu zapłaconej za niego należności podatkowej, sąd nie jest uprawniony do oceny zasadności decyzji organu finansowego w przedmiocie ustalenia obowiązku podatkowego i obciążenia płatnika obowiązkiem zapłaty należności podatkowej nie potrąconej z przysługującego podatnikowi od płatnika świadczenia. Gdyby więc w toku procesu pozwany podatnik podniósł zarzut wadliwego ustalenia bądź obliczenia zobowiązania podatkowego, do rozpoznania takiego zarzutu właściwe byłyby wyłącznie odpowiednie organy finansowe. Wobec tego sąd musiałby udzielić pozwanemu terminu do przedstawienia zarzutu właściwemu organowi finansowemu w trybie przewidzianym w dekrecie o postępowaniu podatkowym i - w miarę potrzeby - zawiesić postępowanie do czasu wydania przez ten organ stosownej decyzji (art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c.).Natomiast do sądu należy ocena zasadności obrony pozwanego, opartej na zarzutach cywilnoprawnych, w szczególności wyprowadzonych z treści łączącej strony umowy oraz z przepisu art. 409 k.c.Przedstawione wyżej stanowisko nie pozostaje w sprzeczności z powołaną przez Sąd Wojewódzki uchwałą składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23.X.1964 r. III PO 19/63 (OSNCP 1965, poz. 88). Po pierwsze bowiem uchwała ta, według której do dochodzenia przez pracownika od pracodawcy roszczenia o kwotę nienależnie pobranego z wynagrodzenia za pracę podatku od wynagrodzeń droga sądowa nie jest dopuszczalna, dotyczy zupełnie innego zagadnienia niż przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Mianowicie przytoczona wyżej uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego dotyczyła stanu faktycznego, w którym pracodawca jako płatnik pobrał od pracownika jako podatnika podatek od wynagrodzeń, co w drodze procesu cywilnego zakwestionował tenże pracownik, choć droga sądowa w tym przedmiocie była wyłączona ze względu na treść przepisu art. 162 ust. 2 dekretu o postępowaniu podatkowym, według którego podatnikowi przysługuje prawo wystąpienia do organu finansowego o sprostowanie dokonanego przez płatnika niesłusznie pobrania podatku. Po wtóre, skład 7 sędziów Sądu Najwyższego w uzasadnieniu cytowanej uchwały wyraził wprawdzie pogląd, że w wypadku, gdy płatnik nie pobrał od podatnika podatku od wynagrodzeń, to należna, lecz nie pobrana od podatnika kwota podatku obciąża wyłącznie płatnika bez prawa regresu w stosunku do podatnika, jednakże pogląd ten wyprowadził z treści szczególnego przepisu art. 141 ust. 3 dekretu o postępowaniu podatkowym. Ten zaś szczególny przepis, według którego należna, lecz nie pobrana przez płatnika od podatnika kwota podatku obciąża wyłącznie płatnika, odnosi się do podatku od wynagrodzeń, nie zaś do jakiegokolwiek innego podatku. Innego natomiast przepisu o podobnej treści, który by odnosił się do podatku gruntowego od podatników podatku gruntowego osiągających przychody z furmaństwa (takiego zaś podatku dotyczy decyzja organu finansowego, obciążająca stronę powodową w niniejszej sprawie), nie ma.Mając na uwadze przytoczone przepisy prawa, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 391 k.p.c., udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.