I PZP 3/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Filcek (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Formański, E. Jachczyk.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Kopytowskiego, w sprawie z wniosku Czesława A., Stefana H., Jerzego K., Romana R., Leona S. i Stanisława W. przeciwko Przedsiębiorstwu Handlowo-Technicznemu Sprzętu Pożarniczego i Ochronnego "Supon" w P. o wynagrodzenie za pracę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 7 kwietnia 1978 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu postanowieniem z dnia 8 lutego 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy wynagrodzenie prowizyjne obliczone na podstawie odsetka wartości sprzedażnej wykonanych usług ograniczonych maksymalną wartością usług w jednostce czasu (ogranicznik) jest równoznaczne z normą pracy w rozumieniu art. 83 § 1 k.p. oraz czy do obniżenia odsetka prowizji przy jednoczesnym podwyższeniu maksymalnej wartości usług w jednostce czasu (ogranicznika) mają zastosowanie przepisy § 2 i 4 tego artykułu oraz art. 250 pkt 6 k.p. czy też przepis art. 42 k.p.?"po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowychpowziął następującą uchwałę:W przedsiębiorstwach grupowanych w Centrali Handlowo-Technicznej Sprzętu Pożarniczego i Ochronnego obowiązujące w myśl postanowień załącznika nr 2 do porozumienia z dnia 21 lipca 1977 r., zawartego między Ministrem Gospodarki Materiałowej a Zarządem Głównym Związku Zawodowego Pracowników Państwowych i Społecznych o stosowaniu układu zbiorowego pracy dla przemysłu maszynowego w Centrali Handlowo-Technicznej Sprzętu Pożarniczego i Ochronnego, wynagrodzenie prowizyjne, obliczone na podstawie określonego przez tę Centralę odsetka wartości sprzedażnej wykonanych usług ograniczonej maksymalną wartością usług w jednostce czasu (tzw. ogranicznikiem), nie może być utożsamiane z wynagrodzeniem akordowym, a wymienione wskaźniki obliczenia prowizji - z normą pracy w rozumieniu art. 83 § 1 k.p. Obniżeniu zatem procentowej stawki prowizji nawet przy jednoczesnym podwyższeniu maksymalnej wartości usług w jednostce czasu (ogranicznika) wymaga zgodnie z art. 42 k.p. wypowiedzenia, chyba że nie powoduje ono pogorszenia możliwości osiągania przez pracowników wynagrodzenia w dotychczasowej wysokości. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawcy we wniosku skierowanym do Zakładowej Komisji Rozjemczej domagali się ustalenia, że dokonana z dniem 25.VII.1977 r. obniżka stawki pobieranego przez nich prowizyjnego wynagrodzenia wymaga wypowiedzenia, a także zobowiązania pozwanego zakładu pracy do wyrównania powstałej z tej przyczyny różnicy wynagrodzenia.Wnioskodawcy zatrudnieni byli w pozwanym zakładzie pracy przy wykonywaniu usług pomiarowo-kontrolnych instalacji odgromowych. Wynagrodzenie za te czynności ustalone było specyficznym systemem prowizyjnym polegającym na tym, że obok stawki prowizyjnej, wynoszącej 27% ceny świadczonych usług, obowiązywał tzw. ogranicznik ustalony cennikiem nr 342 - 2/72, wydanym przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i zatwierdzonym przez Państwową Komisję Cen. Ogranicznik ten określał maksymalną cenę usług wykonanych w czasie jednej roboczogodziny i wynosił 90 zł. Pośrednio wpływał on na wysokość wynagrodzenia wnioskodawców, które nie mogło przekroczyć 27% od 90 zł za roboczogodzinę. Od dnia 1.VII.1977 r. ogranicznik powyższy został podwyższony do 150 zł. W związku z tym na polecenie jednostki nadrzędnej z dnia 24.VI.1977 r. pozwany zakład pracy z dwutygodniowym uprzedzeniem z dniem 25.VII.1977 r. obniżył stawkę prowizji z 27% do 23% przy jednoczesnym podwyższeniu ogranicznika do 150 zł za roboczogodzinę. Wnioskodawcy zarzucili, że powyższa zmiana zasad wynagrodzenia wymaga wypowiedzenia warunków pracy. Powoduje ona bowiem pogorszenie tych warunków, gdyż do uzyskania wynagrodzenia w dotychczasowej wysokości wymaga zwiększenia liczby wykonanych usług w tej samej jednostce czasu, co w warunkach pracy wnioskodawców jest utrudnione i co spowodowało efektywną obniżkę wypłaconych im wynagrodzeń o około 1.000 zł miesięcznie.Pozwany zakład nie uznał roszczeń wnioskodawców i wyraził pogląd, że skoro nie uległa obniżce stawka osobistego zaszeregowania pracowników, to obniżenie wskaźnika prowizji nie wymaga wypowiedzenia. Wskaźnik już jest bowiem równoznaczny z normą pracy, a przy jego zmianie został zachowany tryb określony w art. 83 § 4 k.p. Ponadto podwyżka ogranicznika stworzyła pracownikom możliwość wzrostu zarobków przy zwiększonej wydajności.Zakładowa Komisja Rozjemcza uwzględniła żądanie wnioskodawców.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, rozpoznając sprawę na skutek odwołania pozwanego Przedsiębiorstwa, przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu sformułowane w sentencji uchwały pytanie prawne.Uzasadnienie prawneUdzielając na nie odpowiedzi, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Utożsamianie przez pozwane Przedsiębiorstwo wskaźnika prowizji z normą pracy jest konsekwencją mieszania dwóch odrębnych systemów wynagrodzenia za pracę: prowizyjnego i akordowego. Takiemu stanowisku sprzyjała nieprecyzyjna terminologia stosowana przez jednostkę nadrzędną - Centralę Handlowo-Techniczną Sprzętu Pożarniczego i Ochronnego w Warszawie, która w wymienionym wyżej piśmie z dnia 24.VI.1977 r. zobowiązującym pozwane Przedsiębiorstwo do obniżki stawki prowizyjnej przy jednoczesnym zwiększeniu ogranicznika określa swoje polecenie jako dotyczące "ustalenia współczynnika prowizji w systemie akordu prostego".Tymczasem obowiązujące w pozwanym Przedsiębiorstwie od dnia 1.VII.1977 r. zasady wynagradzania pracowników płatnych godzinowo, określone w załączniku nr 2 do porozumienia z dnia 21.VII.1977 r. zawartego pomiędzy Ministrem Gospodarki Materiałowej a Zarządem Głównym Związku Zawodowego Pracowników Państwowych i Społecznych o stosowaniu układu zbiorowego pracy dla przemysłu maszynowego w Centrali Handlowo-Technicznej Sprzętu Pożarniczego i Ochronnego, wyraźnie odróżniają oba wymienione systemy wynagrodzenia.Zgodnie z ust. 5 pkt 1 rozdziału III wymienionych zasad wynagrodzenia akordowy system płacy stosuje się przy robotach, dla których są opracowane normy pracy oraz została zapewniona właściwa kontrola i ewidencja ilościowych i jakościowych wyników pracy. Norma pracy stanowi miernik nakładu pracy (art. 83 § 1 k.p.), polega zatem na określeniu liczby wyrobów lub operacji, które pracownik - przy założeniu określonej intensywności jego pracy uwzględniającej istniejący poziom techniczno-organizacyjny w procesie pracy - powinien wykonać w danej jednostce czasu. Jest bezsporne, że w pozwanym Przedsiębiorstwie nie zostały opracowane normy pracy dla robót pomiarowo-kontrolnych instalacji odgromowych.Natomiast zarządzeniem wewnętrznym nr 19/71 z dnia 1 lutego 1972 r. wprowadzony został w pozwanym Przedsiębiorstwie prowizyjny system wynagrodzeń pracowników wykonujących usługi pomiarowo-kontrolne.Stosownie do ust. 4 pkt 1 rozdziału III wymienionych zasad wynagrodzenia system ten może być stosowany, gdy koszt robocizny usług został uprzednio ustalony przy uwzględnieniu czasu pracy niezbędnego na jej wykonanie i stawek płac wynikających z kategorii osobistego zaszeregowania pracownika, posiadającego właściwe kwalifikacje, gdy niemożliwe lub nieopłacalne jest prowadzenie szczegółowej kontroli czasu wykonania usługi, a koszt robocizny jest zrelacjonowany do aktualnie obowiązującej ceny usługi. Wysokość stawki prowizyjnej za daną usługę ustala się w formie wskaźnika udziału robocizny w cenie usługi płaconej przez klienta, pomniejszonej o wartość materiałów bezpośrednich i części zamiennych (rozdz. III ust. 4 pkt 1 zasad). Określenie w umowie o pracę stawki płac wynikającej z osobistego zaszeregowania ma w tym systemie wynagrodzenia znaczenie pomocnicze, np. dla ustalenia kwoty dodatków obliczonych procentowo od płacy zasadniczej (rozdz. III ust. 4 pkt 9 zasad), bądź dla określenia wynagrodzenia za czas niewykonywania usług kontrolno-pomiarowych z przyczyn dotyczących zakładu pracy, mimo gotowości pracowników do świadczenia tych usług (art. 81 § 1 k.p.).Okoliczność, że system prowizyjny, uzależniając wysokość wynagrodzenia pracownika od wyników jego pracy, wykazuje pewne podobieństwo do akordowego systemu wynagrodzenia, nie daje podstaw do utożsamiania obu systemów i jego poszczególnych elementów z punktu widzenia ich oceny prawnej.Artykuł 83 k.p., odnoszący się do norm pracy stanowiących element akordowego systemu wynagrodzenia za pracę, nie może być zatem stosowany do stawek prowizji w prowizyjnym systemie wynagrodzenia.W systemie tym stawka prowizyjna jest elementem treści umowy o pracę (art. 29 k.p.), określa bowiem wysokość wynagrodzenia za pracę. Jej jednostronna zmiana przez zakład pracy na niekorzyść pracownika wymaga wypowiedzenia (art. 42 k.p.), na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy jeszcze przed wejściem w życie kodeksu pracy w orzeczeniu z dnia 4 czerwca 1970 r. I PR 109/70 (OSNCP 1971, z. 1, poz. 16). Wypowiedzenie nie jest potrzebne, jeżeli obniżka stawki prowizyjnej nie powoduje pogorszenia możliwości osiągania przez pracowników wynagrodzenia w dotychczasowej wysokości (np. wskutek jednoczesnego podwyższenia cen wyrobów lub usług, od których wartości obliczona jest prowizja). Obniżka stawki prowizyjnej przy jednoczesnym podwyższeniu ogranicznika stosowana w systemie prowizyjnym obowiązującym w pozwanym Przedsiębiorstwie daje wprawdzie możliwość osiągania przez pracownika dotychczasowego, a nawet zwiększonego zarobku, ale tylko przy zwiększeniu ilości usług w porównaniu do wykonywanych w ramach dotychczasowego ogranicznika. Stanowi zatem pogorszenie warunków wynagrodzenia wnioskodawców, czego wyrazem zresztą są niższe zarobki osiągane przez nich po wprowadzonej obniżce stawki prowizyjnej.Wymienione zasady wynagrodzenia zawarte w załączniku do układu zbiorowego pracy obowiązującego w pozwanym Przedsiębiorstwie przewidują możliwość zmiany stawek prowizyjnych w drodze zawiadomienia o nowych stawkach pracowników co najmniej na 14 dni przed terminem ich wejścia w życie, a więc bez zachowania wypowiedzenia, tylko w jednym wypadku, mianowicie w razie zmiany cen usług (rozdz. III ust. 4 pkt 11 w związku z pkt 6). W rozważanej sytuacji zmiana cen usług nie nastąpiła. Zresztą w tym wypadku zasady nakazują "odpowiednio" przeliczyć stawki prowizyjne, przez co należy rozumieć takie przeliczenie, które nie spowoduje obniżki osiąganego zarobku. A tego rodzaju zmiana - jak już wyżej wspomniano - nie wymaga wypowiedzenia. Wymieniony tryb przewidziany jest również przy wprowadzaniu prowizyjnego systemu wynagrodzenia (rozdz. III ust. 4 pkt 6), jednakże przewidziane w rozdz. IV ust. 1 pkt 3 podstawy określenia wysokości prowizji powinny uchronić pracowników przed obniżką osiąganych zarobków. Te wyjątkowe postanowienia układowe nie mogą być zrozumiane jako odstępstwo od konieczności zachowania wypowiedzenia w razie obniżki stawki prowizyjnej. Nie pozwala bowiem na to art. 239 k.p., stanowiący, że postanowienia układu zbiorowego pracy nie mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy kodeksu pracy.Powyższe względy uzasadniają udzielenie na przedstawione pytanie prawne odpowiedzi sformułowanej w sentencji uchwały.