IV CR 161/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Niejadlik. Sędziowie SN: K. Piasecki, Z. Wasilkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Anny i Antoniego małż. K. przeciwko Skarbowi Państwa - Sądowi Wojewódzkiemu w K. o zwolnienie od zabezpieczenia na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 27 września 1978 r.oddalił rewizję i zasądził od pozwanego Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Wojewódzkiego w Krakowie na rzecz powodów Zofii K. i Antoniego K. kwotę 1.650 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 27.IX.1978 r. Sąd Wojewódzki, uwzględniając powództwo Zofii i Antoniego K. przeciwko Skarbowi Państwa - Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie o obalenie domniemania z art. 134 § 1 k.k.w., zwolnił od zabezpieczenia kwotę 107.500 zł oraz trzy pierścionki bliżej oznaczone w sentencji.Sąd Wojewódzki ustalił, że w dniu 18.VI.1977 r. organa Milicji Obywatelskiej przeprowadziły przeszukanie mieszkania powodów w związku z zarzucanym synowi powodów Arturowi K. naruszeniem przepisów dewizowych i zabrały z mieszkania powodów m.in. gotówkę w kwocie 107.500 zł i trzy złote pierścionki opisane w pozwie. Postanowieniem z dnia 1.VII.1977 r. doręczonym powodom w dniu 24.VIII.1977 r. Prokurator Wojewódzki zabezpieczył na zajętych spornych przedmiotach grożącą podejrzanemu karę grzywny. W dniu 7.IX.1977 r. powodowie wystąpili o zwolnienie powyższych przedmiotów od zabezpieczenia, twierdząc, że stanowią ich własność.Sąd Wojewódzki ustalił w związku z tym, że powódka prowadzi od 14 lat własny sklep spożywczy o rocznym obrocie według ustaleń Wydziału Finansowego 400.000 zł, a jej mąż jest emerytem pobierającym 2.616 zł emerytury. Powodowie nie mają nikogo na utrzymaniu i nie ulega wątpliwości, że mogli posiadać takie zasoby gotówkowe, jakie zostały zajęte przez organa MO. Pieniądze były w dwóch paczkach, w jednej 55.000 zł, w drugiej 52.500 zł, przy czym na podstawie zeznań świadków i stron Sąd ustalił, że kwota 55.000 zł stanowiła kapitał sklepowy na zakup towarów, a kwota 52.500 była odłożona na koszty budowy grobowca wspólnie z siostrą powódki Stanisławą D. Jeżeli chodzi o pierścionki, Sąd Wojewódzki ustalił, że jeden z nich powódka nabyła przed 10 laty, a dwa pozostałe przed około 5 laty i wszystkie te pierścionki nosiła na palcach, zwłaszcza na okazje wyjściowe. W tych warunkach Sąd Wojewódzki przyjął, że powodowie w pełni obalili domniemanie przewidziane w art. 134 § 1 k.k.w.Pozwany Skarb Państwa - reprezentowany początkowo przez Prokuratora Wojewódzkiego - bronił się zarzutem, że powództwo jest przedwczesne lub niedopuszczalne. Przedwczesne dlatego, że chociaż w dniu 1.VII.1977 r. zostało wydane postanowienie o zabezpieczeniu na spornych przedmiotach grożącej Arturowi K. kary grzywny, do wykonania go jednak nie doszło, gdyż Prokurator Wojewódzki pismem z dnia 1.X.1977 r. skierowanym do komornika wnosił o niedokonywanie czynności egzekucyjnych w stosunku do powyższych przedmiotów; niedopuszczalne zaś dlatego, że te same przedmioty zostały zajęte jako dowody rzeczowe w sprawie karnej przeciwko Arturowi K. Oba powyższe zarzuty Sąd Wojewódzki uznał za nieuzasadnione. Jeżeli chodzi o pismo Prokuratora Wojewódzkiego z dnia 1.X.1977 r., zostało ono skierowane do komornika już w toku obecnego procesu z tym uzasadnieniem, że do przedmiotów tych zgłosiły pretensje osoby trzecie. Nie obala to interesu prawnego powodów w domaganiu się definitywnego zwolnienia tych przedmiotów od zabezpieczenia i egzekucji. Odnośnie zaś do potraktowania tych przedmiotów jako dowodów rzeczowych w procesie karnym zdaniem Sądu Wojewódzkiego brak przesłanek do takiego przyjęcia, a ponadto skoro postanowieniem z dnia 1.VII.1977 r. dokonano na nich zabezpieczenia w trybie art. 134 k.k.w., otwarła się przed powodami droga przewidziana w art. 137 i art. 139 k.k.w.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję pozwanego Skarbu Państwa od powyższego wyroku, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarżący podtrzymuje pogląd, że wobec nieskierowania do spornych przedmiotów faktycznych czynności egzekucyjnych powództwo o zwolnienie od zajęcia jest przedwczesne. Pogląd ten jest chybiony.Przede wszystkim - jak wynika z akt komornika sądowego - pismem Prokuratury Wojewódzkiej z dnia 8.VIII.1977 r. postanowienie z dnia 1.VII.1977 r. o zabezpieczeniu na spornych przedmiotach grożącej Arturowi K. kary grzywny zostało skierowane do komornika do "niezwłocznego wykonania". Wbrew więc zarzutom skarżącego postanowienie o zabezpieczeniu zostało skierowane do wykonania. Okoliczność, że po wytoczeniu przez powodów powództwa, co nastąpiło w dniu 7.IX.1977 r., Prokurator Wojewódzki późniejszym pismem z dnia 1.X.1977 r. polecił komornikowi niedokonywanie czynności egzekucyjnych, gdyż "osoby trzecie zgłosiły pretensje o prawa do tych przedmiotów", może być rozumiana tylko jako czasowe wstrzymanie kroków egzekucyjnych do czasu rozstrzygnięcia procesu cywilnego o obalenie domniemania z art. 134 k.k.w. i o zwolnienie spornych przedmiotów. Nie może ono natomiast prowadzić do udaremnienia procesu cywilnego, skoro osoba zagrożona wykonaniem postanowienia o zabezpieczeniu ma oczywisty interes prawny w definitywnym rozstrzygnięciu sprawy.Niezależnie od powyższego skarżący przeocza, że w sprawie niniejszej zajęcie spornych przedmiotów nastąpiło jeszcze przed wydaniem postanowienia o zabezpieczeniu z dnia 1.VII.1977 r. Dokonały tego bowiem organy Milicji Obywatelskiej w dniu 18.VI.1977 r.Zgodnie z art. 253 § 1 i § 4 k.p.k. w związku z art. 248 § 2 k.p.k. w razie popełnienia przestępstwa na szkodę mienia społecznego Milicja Obywatelska może dokonać tymczasowego zajęcia mienia ruchomego osoby podejrzanej, jeżeli zachodzi obawa usunięcia tego mienia, przy czym zajęcie upada, jeżeli w ciągu 14 dni od daty jego dokonania nie zostanie wydane postanowienie o zabezpieczeniu. W danej sprawie Prokurator wydał postanowienie o zabezpieczeniu w dniu 1.VII.1977 r., a więc przed upływem 14 dni, tym samym tymczasowe zajęcie pozostało w mocy i przekształciło się w zajęcie o charakterze trwałym.Należy przy tym zwrócić uwagę, że z powyższym trybem postępowania korelują przepisy kodeksu karnego wykonawczego. W szczególności art. 140 k.k.w. przewiduje, że jeżeli naruszenie prawa nastąpiło przez tymczasowe zajęcie, 3-miesięczny termin przewidziany w art. 139 § 1 liczy się od dnia doręczenia postanowienia o zabezpieczeniu osobie roszczącej prawo do zajętego przedmiotu.W danej sprawie powodom doręczono postanowienie o zabezpieczeniu w dniu 21.VIII.1977 r. i od tej daty biegł dla nich termin 3-miesięczny dla wytoczenia powództwa z art. 139 § 1 k.k.w. o zwolnienie spornych przedmiotów od zabezpieczenia. Wytoczenie więc przez nich powództwa nie tylko nie było przedwczesne, lecz było konieczne do zachowania prekluzyjnego terminu przewidzianego w art. 139 § 1 w związku z art. 140 k.k.w.Skarżący podtrzymuje także zarzut, że wytoczenie powództwa o zwolnienie od zabezpieczenia było niedopuszczalne, gdyż te same przedmioty zostały zajęte jako dowody rzeczowe na użytek procesu karnego. W związku z powyższym należy zauważyć, że nie jest pozbawiony słuszności pogląd powodów, że w sprawie nie wykazano, aby sporne przedmioty zostały rzeczywiście zaliczone w poczet dowodów rzeczowych. Nie przedstawiono bowiem formalnego postanowienia tej treści, a ponadto sporne przedmioty nie mogą służyć za dowód popełnienia przez Artura K. zarzucanego mu przestępstwa dewizowego.Przyjmując jednak, że miało miejsce zaliczenie spornych przedmiotów do dowodów rzeczowych, należałoby w konsekwencji uznać, że zostały one zajęte w podwójnym charakterze: na zabezpieczenie grożącej podejrzanemu kary grzywny oraz jako dowody rzeczowe. Mylny jest pogląd skarżącego, że w takiej sytuacji pierwszeństwo orzekania przysługuje sądowi karnemu i że powództwo cywilne oparte na przepisach art. 137-139 k.k.w. może być wniesione dopiero po prawomocnym orzeczeniu przez sąd karny w przedmiocie dowodów rzeczowych. Taki pogląd nie znajduje oparcia ani w przepisach prawa cywilnego, ani prawa karnego. Przeciwnie, jak wyżej wskazano, z przepisów kodeksu karnego wykonawczego niedwuznacznie wynika, że powództwo o zwolnienie od zajęcia musi być wytoczone w prekluzyjnym 3-miesięcznym terminie, niezależnie od losów procesu karnego - pod rygorem utraty roszczenia.Powstać mogłaby co najwyżej kwestia (nie poruszona zresztą przez skarżącego), czy w takiej sytuacji postępowanie cywilne nie powinno ulec zawieszeniu do czasu zakończenia procesu karnego i orzeczenia przez sąd karny o dowodach rzeczowych. I takie jednak stanowisko nie znajdowałoby oparcia w przepisach prawa.Zgodnie z art. 177 § 1 pkt 4 k.p.c. sąd może zawiesić postępowanie, jeżeli ujawni się czyn, którego ustalenie w drodze karnej lub dyscyplinarnej mogłoby wywrzeć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy cywilnej. Taka sytuacja nie zachodzi w sprawie niniejszej. Przedmiotem rozstrzygnięcia sądu cywilnego jest kwestia własności zajętych przedmiotów, a na to rozstrzygnięcie nie może mieć żadnego wpływu decyzja sądu karnego o dowodach rzeczowych, i to niezależnie od treści tej decyzji, tj. czy sąd karny zwolni dowody rzeczowe (art. 199 w związku z art. 204 k.p.k.) czy też orzeknie ich przepadek (art. 48 k.k. i art. 368 k.p.k.). W pierwszym wypadku, tj. w razie zwolnienia zajętych dowodów rzeczowych, zwolnienie to nie unicestwia dokonanego jednocześnie zajęcia egzekucyjnego, aktualne jest więc nadal w pełni powództwo cywilne o obalenie domniemania (ustalenie własności) i zwolnienie od zajęcia na zabezpieczenie kar pieniężnych i roszczeń majątkowych. W drugim wypadku, tj. w razie orzeczenia przepadku dowodów rzeczowych, orzeczenie to także nie przesądza kwestii własności. Przeciwnie, na podstawie wyraźnego przepisu prawa (art. 369 k.p.k.) osobie nie będącej stroną postępowania karnego, która rości sobie prawo do mienia objętego przepadkiem, przysługuje prawo dochodzenia swych roszczeń tylko w drodze procesu cywilnego. Zgodnie przy tym z wyraźnym brzmieniem art. 139 § 1 k.k.w. powództwo z art. 369 k.p.k. o zwolnienie od egzekucji lub zabezpieczenia można wnieść tylko w ciągu 3 miesięcy od dnia, w którym osoba roszcząca prawo do przedmiotu, do którego skierowano egzekucję lub na którym dokonano zabezpieczenia, dowiedziała się o naruszeniu swego prawa. Ponieważ naruszenie prawa powodów nastąpiło już przez samo zajęcie i odebranie przez organy MO spornych przedmiotów, przeto mogą oni skutecznie na podstawie powyższych przepisów domagać się zwolnienia od zabezpieczenia niezależnie od wyniku procesu karnego.W tych warunkach należy przyjąć, iż okoliczność, że przedmioty zajęte w celu zabezpieczenia grożącej podejrzanemu kary grzywny zostały jednocześnie zajęte jako dowody rzeczowe w postępowaniu karnym, nie stoi na przeszkodzie do uwzględnienia powództwa osoby trzeciej o obalenie domniemania z art. 134 § 1 k.k.w. i o zwolnienie zajętych przedmiotów od zabezpieczenia. Okoliczność ta ma tylko takie znaczenie, że do czasu prawomocnego zakończenia postępowania karnego przedmioty te nie mogą być faktycznie zwrócone osobie uprawnionej bez zgody prokuratora lub sądu, jeżeli są one potrzebne w procesie karnym jako dowód popełnienia przestępstwa.Należy jednak podkreślić, że sąd karny nie może w takiej sytuacji orzec przepadku dowodów rzeczowych, chyba że szczególny przepis prawa karnego zezwala na przepadek przedmiotu nie będącego własnością sprawcy przestępstwa (art. 48 § 3 k.k.).Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.