III CZP 35/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Majorowicz (sprawozdawca).Sędziowie SN: S. Dmowski, S. Rudnicki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Czesława J. i Zofii J. przeciwko Mariannie J. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 25 kwietnia 1979 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy nabywca gospodarstwa rolnego na podstawie umowy przekazania (art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin - Dz. U. Nr 32, poz. 140) odpowiada za zadłużenia związane z prowadzeniem tego gospodarstwa (art. 48 ust. 1 powołanej ustawy) także w wypadku, gdy o nich nie wiedział mimo zachowania należnej staranności?2. Czy w wypadku przejęcia gospodarstwa rolnego na podstawie umowy przekazania (art. 52 ust. 1 powołanej ustawy) wraz z zadłużeniami, o których mowa w art. 48 ust. 1 powołanej ustawy, rolnik, który przekazał to gospodarstwo, jest zwolniony od tych zadłużeń?"podjął następującą uchwałę:W wypadku przekazania gospodarstwa rolnego następcy na podstawie art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) następca odpowiada za zadłużenia związane z prowadzeniem gospodarstwa także wówczas, gdy o nich nie wiedział mimo zachowania należytej staranności, natomiast rolnik, który gospodarstwo przekazał, jest zwolniony od tych zadłużeń (art. 48 ust. 1 powołanej ustawy).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego. Powodowie małżonkowie Czesław J. i Zofia J. domagali się zasądzenia od pozwanej Marianny J., swej matki, kwoty 82.300 zł, twierdząc, że pozwana jest właścicielką gospodarstwa rolnego w J., w którym powodowie zainwestowali dochodzoną kwotę w budowę domu, studni i parkanu.Sąd Rejonowy w Inowrocławiu wyrokiem z dnia 26.X.1978 r. powództwo oddalił, ustaliwszy, że pozwana poniosła wszelkie koszty budowy, a udział pozwanych, jej dzieci, był zgoła minimalny. Ponadto Sąd Rejonowy uznał, że po stronie pozwanej brak legitymacji biernej, a to z tej przyczyny, że umową z dnia 23.I.1978 r. sporządzoną przed Naczelnikiem Miasta i Gminy w trybie przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) pozwana przekazała gospodarstwo rolne następcy, swojej córce Wandzie K.W tej sytuacji zdaniem Sądu Rejonowego zgodnie z art. 48 ust. 1 powołanej ustawy pozwana nie odpowiada za inne długi prócz wymienionych w tym przepisie, a więc prócz zaległych składek na fundusz emerytalny rolników oraz podatków i opłat, które to należności potrąca się z przysługującej rolnikom emerytury lub renty inwalidzkiej.W związku z wniesioną przez powodów rewizją Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się dwie wątpliwości, a mianowicie, czy w świetle art. 48 ust. 1 omawianej ustawy odpowiedzialność nabywcy za zadłużenia związane z prowadzeniem gospodarstwa uzależniona jest od tego, czy o zadłużeniach wiedział lub powinien był wiedzieć przy zachowaniu należytej staranności, oraz czy przekazanie przez rolnika gospodarstwa następcy zwalnia przekazującego od tych zadłużeń.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważań nad przedstawionymi zagadnieniami, podkreślić należy, co następuje:Nabycie przez następcę rolnika gospodarstwa rolnego na podstawie art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczenia dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) ma charakter nabycia pochodnego. Zakres odpowiedzialności następcy za zadłużenia związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego został określony w art. 48 powołanej ustawy.W szczególności stosownie do tego przepisu następca przejmuje gospodarstwo wraz z tymi zadłużeniami z wyjątkiem jednak zaległych składek na fundusz emerytalny rolników oraz podatków i opłat, które potrąca się z przysługującej rolnikowi emerytury lub renty inwalidzkiej. Ponadto jeżeli nieruchomość wchodząca w skład gospodarstwa rolnego jest obciążona na rzecz osób trzecich hipotekami lub innymi prawami oraz dożywociem, następca przejmuje gospodarstwo wraz z tymi obciążeniami. Należy dalej zaznaczyć, że zgodnie z art. 47 ustawy następca wstępuje również w stosunek dzierżawy, przy czym zasadę tę odnieść należy lege non distinguente do umów najmu.W świetle tak określonego przez ustawodawcę zakresu odpowiedzialności nabywcy w piśmiennictwie prawniczym nasunęła się wątpliwość, jaki jest stosunek powołanego przepisu art. 48 ustawy do art. 526 k.c., wedle którego nabywca gospodarstwa rolnego jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązania związane z prowadzeniem gospodarstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedział o tych zobowiązaniach mimo zachowania należytej staranności. Wysunięte przez Sąd Wojewódzki obie wątpliwości nawiązują do przesłanek zawartych właśnie w art. 526 k.c.Całe zagadnienie więc sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy art. 526 k.c. ma zastosowanie do umów o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy.Na pytanie to należy odpowiedzieć przecząco, a to z przyczyn następujących: ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin określa w art. 48 w sposób wyraźny i całościowy zakres odpowiedzialności nabywcy za zadłużenia rolnika przekazującego gospodarstwo. Wykładnia gramatyczna i logiczna tego przepisu uzasadnia wniosek, że z chwilą zawarcia umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego odpowiedzialność rolnika za zobowiązania związane z prowadzeniem gospodarstwa gaśnie. Ustawodawca bowiem w powołanym przepisie używa sformułowania: "Następca przejmuje gospodarstwo rolne wraz z zadłużeniami (...)". Ponadto przepis ten wyraźnie określa, jakie zobowiązania obciążają wyłącznie rolnika przekazującego gospodarstwo rolne. Zadłużenia te sprowadzają się do zaległych składek na fundusz emerytalny oraz zaległych podatków i opłat, które potrąca się z przysługującej rolnikowi emerytury lub renty na zasadach ściśle określonych w ustawie.Powiązanie wyżej wymienionych zadłużeń obciążających rolnika przekazującego gospodarstwo z przysługującą mu emeryturą lub rentą wskazuje wyraźnie, że założeniem ustawy jest obciążenie go odpowiedzialnością osobistą tylko za ściśle określone zaległe zadłużenia.Za takim rozwiązaniem przemawiają również argumenty wynikające z wykładni celowościowej. Celem ustawy bowiem jest zapewnienie rolnikom zaopatrzenia na starość, przy równoczesnym realizowaniu zasady zmiany generacji w rolnictwie, a więc stworzeniu możliwości oddawania całego warsztatu pracy rolniczej wraz z wszystkimi aktywami, jak również istniejącymi zobowiązaniami osobom młodym, dającym gwarancję prawidłowego gospodarowania.Powyższe argumenty więc uzasadniają wniosek, że art. 48 ustawy jako przepis szczególny, regulujący w sposób całościowy sprawę odpowiedzialności rolnika przekazującego gospodarstwo rolne oraz odpowiedzialność następcy, wyłącza tym samym stosowanie normy ogólnej, jaką w tym przypadku stanowi art. 526.Dodatkowo należy podkreślić, że również argumenty wynikające z wykładni systemowej potwierdzają reprezentowane w niniejszej uchwale stanowisko. Jeśli bowiem chodzi o przejęcie gospodarstwa rolnego przez Państwo w trybie art. 45 ustawy, a więc w przypadku, gdy brak następców lub gdy następca nie spełnia warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego lub odmówił jego przejęcia, przejście gospodarstwa rolnego na własność Skarbu Państwa następuje w sposób pierwotny, a odpowiedzialność Skarbu Państwa za zobowiązania rolnika została ograniczona zgodnie z art. 50 ustawy. Rolnik, który w tym trybie przekazał gospodarstwo za emeryturę lub rentę, zwolniony jest również od odpowiedzialności za poprzednio zaistniałe zobowiązanie. Jeśli zaś zatrzymał budynki na własność, a jego zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów bankowych przekraczają wartość przejętej przez państwo nieruchomości, to zgodnie z § 39 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 37, poz. 166) - spłata kredytów nie znajdujących pokrycia podlega zawieszeniu. Zawieszone kredyty podlegają z kolei umorzeniu w przypadku, gdy budynki zostaną przejęte na własność Państwa stosownie do art. 51 ust. 3 ustawy.Z tych względów należy w konkluzji stwierdzić, że rolnik przekazujący gospodarstwo rolne następcy nie ponosi odpowiedzialności za zadłużenia związane z prowadzeniem gospodarstwa i zadłużenia te całkowicie obciążają następcę. Brak również podstaw prawnych w przepisach ustawy, a w szczególności w art. 48, do uznania, że następca nie odpowiada za zadłużenia związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego w wypadku, gdy o nich nie wiedział - mimo zachowania należytej staranności. Przesłanka taka bowiem, którą przewiduje powołany wyżej art. 526 k.c., nie jest przewidziana w art. 48 ustawy.Szczegółowe zaś uregulowanie kwestii odpowiedzialności nabywcy w tym przepisie oraz - co już wykazano wyżej - wyłączenie tym samym stosowania art. 526 k.c. nie dają żadnych podstaw do szukania analogii w tym przedmiocie.Z powyższych zasad wychodząc, Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.