I CR 257/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Pietrzykowski. Sędziowie SN: K. Piasecki, Z. Wasilkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Barbary S. przeciwko Przedsiębiorstwu Gospodarki Mieszkaniowej "M." i Skarbowi Państwa - Urząd Dzielnicowy o ustalenie na skutek rewizji pozwanych od wyroku Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy z dnia 13 grudnia 1978 r.uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego. Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 13.XII.1978 r. Sąd Rejonowy ustalił, że powódka z dniem 19.VIII.1977 r. wstąpiła w stosunek najmu lokalu nr 13 przy ul. N. 18 w W.Sąd Rejonowy ustalił, że głównym najemcą tego lokalu od 1951 r. był Leon S., który mieszkał w nim razem z córką, zięciem i ich dwojgiem małoletnich dzieci. W sierpniu 1976 r. Leon S. zawarł małżeństwo z powódką, a w dniu 19.VIII.1977 r. zmarł. W marcu 1978 r. córka Leona S. wraz z mężem i dwojgiem dzieci wyjechała na stałe do USA, mieszkanie oddała wówczas do dyspozycji administracji domu, przekazując jej klucze. Sąd Rejonowy uznał, że powódka wstąpiła w stosunek najmu po śmierci męża na zasadzie art. 691 k.c., gdyż w okresie małżeństwa mieszkała z nim razem w spornym lokalu, a po jego śmierci przeprowadziła się wprawdzie do rodziców na ul. M., gdzie nieprzerwanie była zameldowana, jednakże zdaniem Sądu nie pozbawia jej to uprawnień przewidzianych w art. 691 k.c.W rewizji od powyższego wyroku pozwani wnosili o odrzucenie pozwu albo oddalenie powództwa, przy czym kwestionowali zarówno ustalenia faktyczne, jak i dopuszczalność zastosowania względem powódki art. 691 k.c. Przy rozpoznaniu rewizji Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości, czy należy do drogi sądowej ustalenie, że małżonkowi, który do chwili śmierci współmałżonka wspólnie z nim zajmował lokal podlegający szczególnemu trybowi najmu, przysługują prawa najemcy tego lokalu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy postanowił przejąć sprawę do rozpoznania i rozważył, co następuje:Z uzasadnienia pytania prawnego przedstawionego Sądowi Najwyższemu wynika, iż Sąd Wojewódzki zajmuje stanowisko, że współmałżonek najemcy dla uzasadnienia swych uprawnień do lokalu mieszkalnego nie potrzebuje sięgać do art. 691 k.c., przysługują mu bowiem dalej idące uprawnienia wynikające z art. 9 ust. 3 prawa lokalowego (Dz. U. z 1974 r. Nr 14, poz. 84). Pogląd powyższy jest trafny.Z art. 9 ust. 3 prawa lokalowego wynika, że małżonkowie wspólnie zajmujący lokal mieszkalny są z mocy prawa najemcami tego lokalu, chociażby umowa najmu została zawarta tylko przez jednego z nich lub przydział lokalu nastąpił na rzecz jednego z małżonków. Jednolita wykładnia powyższego przepisu idzie przy tym w tym kierunku, że ma on zastosowanie niezależnie od tego, czy umowa najmu została zawarta, czy też przydział lokalu nastąpił w czasie trwania małżeństwa lub przed jego zawarciem.Powyższa wykładnia tłumaczy, dlaczego w art. 8 prawa lokalowego wśród osób bliskich najemcy nie został wymieniony współmałżonek. Współmałżonek nie jest bowiem tylko osobą bliską najemcy, lecz sam jest współnajemcą lokalu.Należy jednak zwrócić uwagę, że art. 9 ust. 3 prawa lokalowego za konieczną przesłankę uznania małżonka za współnajemcę lokalu uważa wspólne zajmowanie lokalu mieszkalnego. Sam przeto fakt zawarcia małżeństwa nie wystarczy do uznania małżonka za najemcę, jeżeli małżonek ten zamieszkuje oddzielnie. Zarówno prawo cywilne, jak i rodzinne dopuszcza odrębne miejsca zamieszkania małżonków i fakt zawarcia związku małżeńskiego nie wprowadza sam przez się zmian w ich sytuacji mieszkaniowej. Dopiero wola wspólnego zamieszkania daje współmałżonkowi uprawnienia wynikające z art. 9 ust. 3 prawa lokalowego.Wspólne zamieszkanie z najemcą jest także konieczną przesłanką wstąpienia w stosunek najmu po śmierci najemcy na podstawie art. 691 k.c. Z powyższego wynika, że od czasu wejścia w życie art. 9 ust. 3 prawa lokalowego w 1974 r. małżonek najemcy przestał mieścić się w hipotezie art. 691 k.c. Albo bowiem mieszka on wspólnie z drugim małżonkiem, a wówczas staje się już za jego życia najemcą w rozumieniu art. 9 ust. 3 prawa lokalowego, albo mieszka oddzielnie, a wówczas ani nie jest najemcą za życia małżonka, ani nie może wstąpić w stosunek najmu po jego śmierci.W sprawie niniejszej powódce - jeżeli przyjąć, że mieszkała wspólnie z mężem - przysługiwało roszczenie o ustalenie, że jest najemcą (współnajemcą) spornego lokalu na zasadzie art. 9 ust. 3 prawa lokalowego, nie zaś o ustalenie, że wstąpiła w stosunek najmu na mocy art. 691 k.c. Nie można podzielić wątpliwości Sądu Wojewódzkiego, czy uprawnienia małżonka wynikające z art. 9 ust. 3 prawa lokalowego mogą być realizowane w drodze sądowej. W uzasadnieniu uchwały z dnia 21.III.1977 r. III CZP 19/77 (OSNCP 1977, z. 10, poz. 178) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że w sprawach ze stosunku najmu, które ze swej istoty są sprawami cywilnymi w rozumieniu art. 2 k.p.c., droga sądowa jest wyłączona tylko w tych wypadkach, gdy przepisy prawa lokalowego wyraźnie przewidują drogę postępowania administracyjnego. Dotyczy to w szczególności przydziału lokalu w wypadkach obowiązywania szczególnego trybu najmu, gdyż przydział może być dokonany tylko przez organy administracji państwowej (art. 20 i nast. prawa lokalowego).Sytuacja taka nie występuje w odniesieniu do uprawnień małżonka wynikających z art. 9 ust. 3 prawa lokalowego. Przepis powyższy stanowi, że współmałżonek zajmujący wspólnie lokal mieszkalny staje się "z mocy samego prawa" najemcą tego lokalu. Nie jest więc potrzebne wydanie przydziału lokalu na rzecz współmałżonka. Organ lokalowy może jedynie na wniosek małżonka stwierdzić, że jest on współnajemcą lokalu, stwierdzenie takie nie ma jednak charakteru decyzji administracyjnej.Mogą jednak zajść sytuacje, gdy staje się sporne, czy współmałżonek spełnia przesłanki z art. 9 ust. 3 prawa lokalowego. Spór może powstać zarówno miedzy małżonkami, gdy jeden z nich będący pierwotnym najemcą zaprzecza drugiemu praw współnajemcy, twierdząc, że nie mieszka on w spornym lokalu, jak i między współmałżonkiem a wynajmującym. Do tego ostatniego sporu może dojść zwłaszcza po śmierci pierwotnego najemcy, gdy wynajmujący uważa, że stosunek najmu wygasł i lokal jest wolny, a współmałżonek powołuje się na uprawnienia z art. 9 ust. 3 prawa lokalowego. Brak podstaw do przyjęcia, aby w wypadkach tych niedopuszczalna była droga sądowa o ustalenie, że małżonek jest współnajemcą (najemcą) lokalu mieszkalnego na podstawie art. 9 ust. 3 prawa lokalowego. Zgodnie z art. 189 k.p.c. każdy, kto ma w tym interes prawny, może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. Współmałżonek ma w razie sporu oczywisty interes prawny w ustaleniu, że przysługują mu prawa najmu do określonego lokalu mieszkalnego.W tych warunkach należy przyjąć, że małżonek może w razie sporu żądać ustalenia przez sąd, że stał się najemcą lokalu mieszkalnego podlegającego szczególnemu trybowi najmu na podstawie art. 9 ust. 3 prawa lokalowego z 1974 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 84).W danej sprawie przeto jakkolwiek powódka, a za jej przykładem Sąd Rejonowy wadliwie wskazali jako podstawę prawną roszczenie z art. 691 k.c., uznać należy, że powódka mogła domagać się ustalenia istnienia stosunku najmu z mocy art. 9 ust. 3 prawa lokalowego.Zaskarżony wyrok nie mógł być jednak utrzymany w mocy ze względu na trafność zarzutów kwestionujących ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego.Sąd Rejonowy nie przypisał żadnego znaczenia faktom, podważającym twierdzenie powódki, że wolą jej było zamieszkać razem z mężem w spornym lokalu. Powódka nie wyjaśniła w sposób wiarygodny, dlaczego przez czas krótkiego zresztą trwania małżeństwa była nadal zameldowana u swoich rodziców i czy jej powrót do rodziców po śmierci męża miał charakter czasowy (do czasu wyjazdu rodziny K. do USA), czy tez oznaczał trwałą rezygnację z ewentualnych uprawnień do spornego lokalu. Na ten ostatni zamiar mógł wskazać stwierdzony przez jednego ze świadków fakt, że powódka po śmierci męża przeniosła do mieszkania swoich rodziców jego meble i przedmioty urządzenia domowego i że nie zatrzymała sobie kluczy od mieszkania, rezygnując w ten sposób z możliwości zajęcia lokalu po wyjeździe rodziny K.Sąd Rejonowy dopuścił początkowo dowód z zeznań św. K. zamieszkałej obecnie w USA, następnie jednak od dowodu tego odstąpił. Jednakże zeznanie tego świadka mogło wnieść istotne elementy dla wyjaśnienia zarówno kwestii, czy powódka za życia męża istotnie mieszkała w spornym lokalu (mimo braku zameldowania), jak i kwestii zamiarów powódki po śmierci męża. Gdyby bowiem powódka istotnie opuściła sporny lokal tylko czasowo, tj. do czasu wyjazdu rodziny K., mogło to nie pozbawić jej uprawnień do przedmiotowego lokalu.Wyjaśnienia wymagały również warunki lokalowe w mieszkaniu rodziców powódki, mogły one bowiem rzutować na ocenę woli powódki w kwestii zamieszkania w lokalu męża.