III CZP 50/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN H. Dąbrowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Ignatowicz, K. Piasecki.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Romualda N. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu "Polmozbyt" w K. oraz Fabryce Samochodów Osobowych w W. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym 1980 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Koszalinie postanowieniem z dnia 30 czerwca 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy producent pojazdów mechanicznych odpowiada na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych (art. 420 w zw. z art. 415 k.c.) za szkodę, którą poniósł nabywca samochodu w związku z koniecznością wymiany silnika, jeżeli producentowi można przypisać jedynie to, że wprowadził do obrotu samochód z istotnymi wadami silnika?"podjął następującą uchwałę:Wyprodukowanie towaru z wadami zmniejszającymi jego wartość nie stanowi czynu niedozwolonego w rozumieniu art. 415 i nast. k.c.; stanowi natomiast czyn niedozwolony producenta wprowadzenie do obrotu niebezpiecznego - na skutek wadliwego wykonania - urządzenia, jeżeli wadliwość ta stała się przyczyną szkody na osobie lub mieniu. Uzasadnienie faktycznePowód w 1975 r. nabył od pozwanego PP "Polmozbyt" samochód marki "Fiat 125 p". W dniu 10.VII.1976 r. tenże pozwany dokonał wymiany w tym samochodzie silnika nr 275459 na wyprodukowany przez pozwaną Fabrykę Samochodów Osobowych silnik nr 312600, który w dniu 12.VIII.1978 r. uległ awarii po uzyskaniu 57.470 km przebiegu, a zatem przed osiągnięciem przewidzianego przebiegu. Na tej podstawie powód domagał się zasądzenia od pozwanych kwoty 32.578 zł tytułem wyrównania wynikłej szkody.Sąd Rejonowy w Koszalinie wyrokiem z dnia 29.X.1979 r. zasądził na rzecz powoda 17.511 zł od pozwanej Fabryki Samochodów Osobowych, a poza tym powództwo oddalił. W uzasadnieniu wyroku na podstawie opinii biegłych ustalił, iż przyczyną awarii mogło być zmęczenie materiału spowodowane niewłaściwym, odbiegającym od normy, dobraniem składu chemicznego materiału bądź też wada montażu polegająca na słabym dokręceniu nakrętki śruby korbowodu. Biegli wykluczyli możliwość awarii wskutek niewłaściwej eksploatacji. Podali, iż silnik powinien osiągnąć przebieg ponad 100.000 km bez żadnej naprawy. Naprawa silnika była nieopłacalna. Przy wskazaniu, iż powództwo zostało wytoczone po upływie terminu przewidzianego w art. 568 § 1 k.c. dla wykonania uprawnień z tytułu rękojmi, Sąd Rejonowy uznał za nieuzasadnione roszczenia powoda w stosunku do pozwanego PP "Polmozbyt" jako sprzedawcy samochodu. Przyjął, iż roszczenia są usprawiedliwione w wysokości zasądzonej sumy w stosunku do pozwanej Fabryki Samochodów Osobowych. Wskazał, iż jako producent silnika odpowiada ona za szkodę na podstawie art. 415 k.c. Wina jej polega na wyprodukowaniu wadliwego towaru oraz na niewłaściwym działaniu pracowników kontroli jakości, którzy dopuścili wadliwy towar do obiegu.W związku z rewizją pozwanej FSO od powyższego wyroku Sąd Wojewódzki w Koszalinie przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia przytoczone wyżej zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Na gruncie przepisów kodeksu cywilnego problem wad fizycznych rzeczy wiąże się ściśle z kwestią odpowiedzialności za wynikłe stąd skutki przede wszystkim na tle stosunku prawnego związanego z nabyciem rzeczy, a zatem z zawarciem umowy wzajemnej, w której - zgodnie z dyspozycją art. 487 § 2 k.c. - świadczenie jednej ze stron ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej.Kodeks cywilny rozszerza - w porównaniu z ogólnymi przepisami o odpowiedzialności za nienależyte wykonanie zobowiązania - ochronę nabywcy rzeczy, dotkniętej wadą, poprzez instytucje rękojmi i gwarancji. Jeżeli zatem rzecz ma wadę zmniejszającą jej wartość lub użyteczność ze względu na cel w umowie oznaczony albo wynikający z okoliczności lub przeznaczenia rzeczy, bądź nie ma właściwości, o których zbywca zapewnił nabywcę, albo wydana została w stanie niekompletnym (art. 556 § 1 k.c.), nabywca może - w myśl art. 560 § 1 k.c. - odstąpić od umowy albo żądać obniżenia ceny, z tym wszakże zastrzeżeniem, iż - zgodnie z postanowieniem wyrażonym w zdaniu drugim tego przepisu - nie może odstąpić od umowy, jeżeli sprzedawca oświadczy gotowość natychmiastowej wymiany rzeczy wadliwej na wolną od wad albo niezwłocznie wadę usunie. Zgodnie z art. 561 § 1 k.c., jeżeli przedmiotem sprzedaży są rzeczy oznaczone co do gatunku, nabywca uprawniony jest do żądania wymiany rzeczy wadliwej na wolną od wad. Wymiany rzeczy, dotkniętej wadą, na wolną od wad albo usunięcia wady nabywca może żądać w ramach gwarancji (art. 577 § 1 k.c.). Jeżeli udzielił jej wytwórca nie będący sprzedawcą, nabywca może wykonać uprawnienia z tytułu gwarancji tylko względem wytwórcy, a uprawnienia z tytułu rękojmi za wady fizyczne tylko względem sprzedawcy (art. 582 k.c.).Wskazane uprawnienia z tytułu rękojmi nie wyłączają dochodzenia przez nabywcę roszczeń odszkodowawczych (art. 566 k.c.). Roszczenia odszkodowawcze w granicach interesu dodatniego przysługują nabywcy niezależnie od wykonania uprawnień z tytułu rękojmi. Jak już Sąd Najwyższy wyjaśnił w uchwale III CZP 120/68 z dnia 7.VIII.1969 r. (OSNCP 1970, z. 12, poz. 218), utrata uprawnień na skutek upływu terminów przewidzianych w art. 563 i 568 k.c. nie powoduje utraty roszczeń odszkodowawczych, o których mowa w art. 566 § 1 zd. pierwsze k.c., także zatem po upływie wskazanych terminów nabywca może na zasadach ogólnych żądać od sprzedawcy naprawienia później powstałej szkody poniesionej wskutek wady rzeczy, chyba że szkoda jest następstwem okoliczności, za które sprzedawca nie odpowiada (art. 471 i nast. k.c.). Natomiast przy wykonaniu uprawnień z tytułu rękojmi nabywca może żądać od sprzedawcy, niezależnie od jego winy, naprawienia szkody, jaką poniósł przez to, że zawarł umowę nie wiedząc o wadzie, a w szczególności może żądać, w granicach interesu ujemnego - zwrotu kosztów zawarcia umowy, kosztów odebrania, przewozu, ubezpieczenia rzeczy oraz zwrotu nakładów w zakresie, w jakim nie odniósł z nich korzyści (art. 566 § 1 zd. drugie k.c.).Nabywcy także w stosunku do gwaranta, którym - jak wskazano - może być producent (art. 562 k.c.), przysługuje roszczenie odszkodowawcze, np. z tytułu nienależytego wykonania obowiązku usunięcia wady. Nienależyte wykonanie tego obowiązku może w szczególności polegać na zastąpieniu wadliwego elementu rzeczy (pojazdu czy innego urządzenia mechanicznego) innym elementem również wadliwym.Ochrona interesów nabywcy rzeczy z wadą zmniejszającą jej wartość (użyteczność) w ramach reżimu odpowiedzialności kontraktowej (wraz z rękojmią i gwarancją) nie wyłącza możności dochodzenia przez niego na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych naprawienia szkody wynikłej wskutek istnienia wady. Jednakże istotne znaczenie ma tu charakter wady.W doktrynie i w orzecznictwie sądowym (por. zwłaszcza uchwałę Całej Izby Cywilnej SN I CO 31/56 z dnia 26.X.1956 r., OSN 1958, z. I, poz. 1) przyjmuje się, iż czynem niedozwolonym w rozumieniu art. 415 k.c. jest taki czyn zawiniony, który wyrządza szkodę drugiemu poza wiążącym poszkodowanego i osobę, która wyrządziła szkodę, stosunkiem prawnym, gdy więc wyrządzający szkodę naruszył nakaz lub zakaz ogólny obowiązujący go, niezależnie od takiego stosunku, w interesie bezpieczeństwa życia i mienia.Wyprodukowanie rzeczy z wadą zmniejszającą jej wartość nie stanowi czynu niedozwolonego, skutki bowiem tej wady nie powodują wyrządzenia szkody "drugiemu" w rozumieniu powołanego przepisu, lecz dotykają samego producenta w postaci nieosiągnięcia normalnego efektu ekonomiczno-produkcyjnego. Nie podważa tej oceny okoliczność, iż nieosiągnięcie tego efektu może być wynikiem naruszenia obowiązujących w tym zakresie, podyktowanych ogólnymi względami społeczno-gospodarczymi, przepisów, np. w obowiązującym stanie prawnym przepisów ustawy z dnia 8 lutego 1979 r. o jakości wyrobów, usług i robót budowlanych (Dz. U. Nr 2, poz. 7) z przewidzianymi w niej i w wydanych na podstawie tej ustawy aktach normatywnych sankcjami w stosunku do producenta i zatrudnionych u niego osób odpowiedzialnych. Ustawa ta w art. 5 ust. 1 stanowi bowiem, iż producent wyrobów, których jakość nie odpowiada ustalonym wymaganiom jakościowym, ponosi wynikające z tego konsekwencje ekonomiczne określone przepisami prawa, a w szczególności w myśl art. 5 ust. 3 w stosunku do jednostek gospodarki uspołecznionej mogą być ustanawiane konsekwencje ekonomiczne w zakresie niezaliczania wadliwych jakościowo wyrobów do wykonania planu społeczno-gospodarczego, zmniejszenia funduszu płac i innych funduszów, kształtowania zysku i cen oraz w innym zakresie, przy czym w art. 5 ust. 4 Rada Ministrów została upoważniona do ustalenia rodzaju i zakresu tych konsekwencji oraz trybu ich stosowania. Wymieniona ustawa m.in. w art. 24 przewiduje również - w razie stwierdzenia nieodpowiedniej jakości towarów - możliwość wstrzymania produkcji z mocy decyzji wskazanych w tym przepisie organów. Cyt. ustawa przewiduje też sankcje karne. Przepisy art. 31 i 32 stanowią, iż naruszenie - przez kierowników jednostek gospodarki uspołecznionej i innych odpowiedzialnych osób zatrudnionych w tych jednostkach, a także przez osoby prowadzące na własny rachunek zakłady wytwórcze - obowiązków, których nieprzestrzeganie może powodować złą jakość wyrobów, podlega karze grzywny. Przewidziane w powołanej ustawie sankcje stają na straży dobrego efektu gospodarowania, chronią też samego producenta. Samo zresztą zagrożenie sankcją pewnego obowiązku (np. umownego) nie powoduje, iż naruszenie tego obowiązku jest czynem niedozwolonym, jak to wyjaśniono w powołanej uchwale Całej Izby Cywilnej z dnia 26.X.1956 r. dotyczącej odpowiedzialności za niedobór, rozstrzygają bowiem o tym przepisy kodeksu cywilnego. Wytworzenie rzeczy z wadą zmniejszającą jej wartość powoduje ujemne skutki dla samego producenta, nie wyrządza zaś szkody innej osobie, jak tego wymagają przepisy art. 415 i nast. k.c.Z wprowadzeniem do obrotu rzeczy dotkniętej wadą zmniejszającą jej wartość (użyteczność) wiążą się skutki niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązku wynikającego z konkretnego stosunku prawnego i podlegają ocenie w ramach odpowiedzialności kontraktowej (wraz z rękojmią i gwarancją). Skutki wady zmniejszającej wartość rzeczy nie mogą dotykać osób, których nie wiąże stosunek obligacyjny, nie mogą być zatem przedmiotem roszczeń dochodzonych na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych.Odmienne stanowisko prowadziłoby do zatarcia różnicy pomiędzy wskazanymi podstawami odpowiedzialności. Nie jest zadaniem odpowiedzialności deliktowej zastępować odpowiedzialność kontraktową i z tytułu rękojmi. Mogłoby to prowadzić do obchodzenia przepisów o rękojmi przez dochodzenie roszczeń po terminie i w stosunku do innej osoby aniżeli w myśl ustawy osoba odpowiedzialna z tego tytułu.Inaczej kształtowana jest odpowiedzialność w przypadku wprowadzenia do obiegu wyrobu z wadą o takim charakterze, że jest on niebezpieczny. To już narusza zakaz ogólny obowiązujący dla ochrony bezpieczeństwa. Czynem niedozwolonym w rozumieniu art. 415 i nast. k.c. jest zatem wprowadzenie do obrotu niebezpiecznego - na skutek wadliwego wykonania - urządzenia, jeżeli wadliwość ta stała się przyczyną szkody na osobie lub mieniu.W razie dostarczenia rzeczy z taką wadą w ramach stosunku obligacyjnego zachodziłby zbieg okoliczności deliktowej z odpowiedzialnością kontraktową z art. 566 k.c. przewidziany w art. 443 k.c.