III CZP 41/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Ignatowicz. Sędziowie SN: J. Pietrzykowski (sprawozdawca), F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Haliny K. o stwierdzenie nabycia spadku po Franciszku K., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Suwałkach postanowieniem z dnia 19 maja 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dla wywołania skutków prawnych oświadczenie spadkobiercy testamentowego przewidziane w przepisie art. 216 § 1 pkt 5 k.c. ograniczone jest 6-miesięcznym terminem stosownie do art. 1059 § 2 k.c., czy nie jest ograniczone żadnym terminem?"uchwalił:Złożenie przez spadkobiercę testamentowego oświadczenia o gotowości podjęcia pracy w gospodarstwie rolnym, przewidzianego w art. 1065 k.c. w związku z art. 216 § 1 pkt 5 k.c., jest ograniczone sześciomiesięcznym terminem poczynając od dnia, w którym ten spadkobierca dowiedział się o powołaniu go do spadku. Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy w Suwałkach postanowieniem z dnia 14.III.1978 r. stwierdził, że z mocy testamentu spadek po zmarłym w dniu 27.XII.1974 r. Franciszku K. nabyli: Andrzej S., Melania S. i Zofia Z. po 1/3 części, natomiast wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne odziedziczył w całości Andrzej S.Sąd ustalił, że Andrzej S. spełnia warunki wymagane do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie testamentu (art. 216 § 1 pkt 5 k.c. w związku z art. 1065 k.c.), ukończył bowiem Technikum Rolnicze w D. i uzyskał tytuł technika rolnika, ponadto zaś oświadczył na rozprawie w dniu 28.II.1978 r. gotowość prowadzenia spadkowego gospodarstwa. Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji wnioskodawczyni oraz uczestniczki postępowania Haliny K. Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Według art. 1065 k.c. może na podstawie testamentu dziedziczyć gospodarstwo rolne między innymi taka osoba, która w chwili otwarcia spadku odpowiada warunkom określonym w art. 216 § 1 pkt 5 k.c., tzn. która ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, przewidziane w § 3 rozporządzenia z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (jednolity tekst: Dz. U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215), a nadto oświadczy w sądzie lub w państwowym biurze notarialnym gotowość podjęcia pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym albo w spółdzielni produkcyjnej.Wymieniony pkt 5 § 1 art. 216 k.c. nie przewiduje terminu do złożenia oświadczenia o gotowości podjęcia pracy, należy jednak pamiętać o tym, że ogólne określenie chwili, w której współwłaściciele powinni odpowiadać warunkom uzasadniającym przyznanie ich spłat, zawiera zdanie pierwsze tego paragrafu. Tą chwilą jest zniesienie współwłasności. Takie określenie momentu, w którym oświadczenie powinno być złożone, odpowiada potrzebom zniesienia współwłasności, cała bowiem konstrukcja przepisów o zniesieniu współwłasności nieruchomości rolnej polega na tym, że przesłanki uzasadniające zniesienie współwłasności takiej nieruchomości przez podział fizyczny oraz przesłanki uzasadniające przyznanie współwłaścicielowi własności dotychczas wspólnej nieruchomości albo przyznanie spłaty ustala sąd według chwili zniesienia współwłasności.Konstrukcja ta, dostosowana do natury prawnej zniesienia współwłasności, nie jest jednak adekwatna do odmiennej ze swej istoty sytuacji związanej z nabyciem spadku, w tym także z dziedziczeniem należącego do spadku gospodarstwa rolnego. Dlatego też przewidziane w art. 1065 k.c. odesłanie do warunków wymienionych w art. 216 § 1 pkt 1, 2 lub 5 k.c., które powinien spełniać spadkobierca testamentowy, aby mógł dziedziczyć spadkowe gospodarstwo rolne, nie może być rozumiane dosłownie. Przede wszystkim należy mieć na uwadze, że art. 1065 k.c. zawiera własne określenie momentu, w którym wspomniane warunki powinny być spełnione przez spadkobiercę, powołanego przez spadkodawcę do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Momentem tym jest chwila otwarcia spadku. Spadkobierca więc, którego powołanie do spadku wynika z przesłanek określonych w art. 216 § 1 pkt 5 k.c., musi mieć kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego już w chwili otwarcia spadku, a nie dopiero w jakiejkolwiek innej późniejszej chwili, na przykład w chwili stwierdzenia nabycia spadku. Spełnienie dalszej przesłanki, mianowicie złożenie przez takiego spadkobiercę oświadczenia o gotowości prowadzenia gospodarstwa rolnego, już w chwili otwarcia spadku byłoby, oczywiście, niemożliwe, dlatego też oświadczenie to może być złożone dopiero po otwarciu spadku. Nie do przyjęcia jest jednak, aby złożenie takiego oświadczenia nie było w ogóle ograniczone jakimkolwiek terminem, bądź też aby mogło być złożone aż do chwili stwierdzenia nabycia spadku, które może nastąpić w każdym czasie, a więc po kilku, a nawet kilkunastu latach od daty śmierci spadkodawcy. Oświadczenie, o którym mowa, podobnie jak oświadczenie przewidziane w art. 1059 § 2 k.c. w odniesieniu do spadkobiercy dziedziczącego gospodarstwo rolne z ustawy, a także jak oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (art. 1015 k.c.), mają wspólny cel, jakim jest stworzenie jasności co do tego, kto definitywnie nabył spadek oraz należące do spadku gospodarstwo rolne.Dla osiągnięcia tego celu wprowadzone zostały stosunkowo krótkie terminy, mianowicie dla ogółu spadkobierców termin sześciomiesięczny do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku, którego bieg - w myśl art. 1015 § 1 k.c. - rozpoczyna się od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Również dla spadkobiercy gospodarstwa rolnego z ustawy, o którym mowa w art. 1059 § 2 k.c., został przewidziany sześciomiesięczny termin do złożenia oświadczenia o gotowości prowadzenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku. Nie bez znaczenia jest, że między spadkobiercą, o którym mowa w art. 1059 § 2 k.c., a spadkobiercą przewidzianym w art. 1065 k.c. w związku z art. 216 § 1 pkt 5 k.c. istnieje w istocie ta podstawowa różnica, że pierwszy z nich dziedziczy gospodarstwo rolne z ustawy, drugi zaś na podstawie testamentu. Różnica ta nie może uzasadniać takiego stanowiska, według którego pierwszy z wymienionych spadkobierców jest związany terminem sześciomiesięcznym, drugi zaś może złożyć oświadczenie o gotowości podjęcia pracy w gospodarstwie rolnym bez jakiegokolwiek ograniczenia w czasie. Dlatego też należy uznać, że sześciomiesięczny termin, przewidziany w przepisach prawa spadkowego dla składania wszelkich oświadczeń dotyczących nabycia spadku, odnosi się również do złożenia oświadczenia o gotowości podjęcia pracy w gospodarstwie rolnym przez spadkobiercę testamentowego, którego powołanie opiera się na podstawie art. 1065 k.c. w związku z art. 216 § 1 pkt 5 k.c.Należy jednak mieć na uwadze, że początek biegu sześciomiesięcznego terminu do złożenia oświadczenia o gotowości podjęcia pracy w gospodarstwie rolnym przez spadkobiercę testamentowego liczy się od dnia dowiedzenia się przez niego o powołaniu do spadku, w szczególności o powołaniu do dziedziczenia należącego do spadku gospodarstwa rolnego. Liczenie tego terminu od chwili otwarcia spadku, jak np. w wypadku spadkobiercy dziedziczącego z ustawy (art. 1059 § 2 k.c.), byłoby niesłuszne, gdyż spadkobierca testamentowy może nieraz z przyczyn od siebie niezależnych powziąć pewną wiadomość o powołaniu go przez spadkodawcę do spadku już po upływie sześciu miesięcy od daty otwarcia spadku. Bieg terminu do złożenia oświadczenia o gotowości podjęcia pracy w gospodarstwie rolnym rozpoczyna się dla spadkobiercy testamentowego od chwili dowiedzenia się o powołaniu go do spadku, nie wcześniej jednak niż z dniem otwarcia spadku. Takie też stanowisko co do początkowej daty biegu terminu zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 22.X.1968 r. (OSNCP 1969, poz. 140) nadal w tym zakresie aktualnym, pomimo zmienionego stanu prawnego.Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 391 k.p.c., orzekł jak w sentencji uchwały.