III CZP 68/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: Z. Marmaj (sprawozdawca), S. Rudnicki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jadwigi P. przeciwko Helenie N.B. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 11 lipca 1979 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w świetle art. 522 k.c. można uważać za umowę pisemną o przejęcie długu weksel własny wystawiony przez przejemcę, zawierający tylko datę płatności, sumę wekslową, nazwisko wierzyciela i podpis przejemcy, jeśli w sprawie jest niesporne między stronami, że pozwana wyraziła zgodę na przejęcie długu?"podjął następującą uchwałę:Wystawienie przez osobę trzecią i wręczenie wierzycielowi weksla własnego nie czyni zadość wymaganiu formy pisemnej, przewidzianej w art. 522 k.c. dla umowy o przejęcie długu. Uzasadnienie faktycznePowódka twierdziła, że udzieliła Janowi B. pożyczki w wysokości 500.000 zł, którą ten zużył na rozwój gospodarstwa ogrodniczego. Gospodarstwo to nabyła pozwana, która także przejęła dług B. w kwocie 285.000 zł, wystawiając kilka weksli własnych.Pozwana nie zapłaciła weksli w oznaczonych terminach płatności, w związku z czym powódka skierowała do Państwowego Biura Notarialnego wnioski o wydanie nakazów zapłaty i nakazy te na kwotę 285.000 zł uzyskała.W postępowaniu tym powódka nie dochodziła roszczenia z weksla na kwotę 50.000 zł ze względu na upływ trzyletniego terminu z art. 70 pr. weksl. Kwoty tej dochodzi w sprawie niniejszej, powołując się na umowę o przejęcie długu.Pozwana podniosła, że do ważności umowy o przejęcie długu niezbędna jest umowa na piśmie, a taka nie została sporządzona.Sąd Rejonowy, podzielając pogląd pozwanej, powództwo oddalił, a Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę na skutek rewizji powódki, przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości (art. 391 k.p.c.).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi jak na wstępie, kierował się następującymi przesłankami:Przez umowę rozumie się czynność prawną, której koniecznymi elementami są: uczestnictwo co najmniej dwóch stron oraz złożenie przez nie zgodnych oświadczeń woli (art. 66 i nast. k.c.). Cechy te odróżniają umowy m. in. od jednostronnej czynności prawnej.Umowa o przejęcie długu ma ten skutek, że dotychczasowy dłużnik zostaje zwolniony z długu, a na jego miejsce w charakterze dłużnika wstępuje inna osoba. Wynika z tego, że umowa o przejęcie długu wymaga współdziałania co najmniej trzech osób, przy czym założony skutek prawny w postaci przejęcia długu przez inną osobę niż dotychczasowy dłużnik może być osiągnięty w dwojaki sposób. Mianowicie zmiana dłużnika może nastąpić przez umowę między wierzycielem a osobą trzecią za zgodą dotychczasowego dłużnika, którego oświadczenie obejmujące zgodę może być złożone w każdej formie, i to przez którąkolwiek ze stron umowy o przejęcie długu (art. 519 § 2 pkt. 1 k.c.). Brak zgody dłużnika powoduje, że umowę uważa się za nie zawartą (art. 521 § 1 k.c.).Po wtóre przejęcie długu może nastąpić przez umowę między dłużnikiem a osobą trzecią za zgodą wierzyciela, którego oświadczenie obejmujące zgodę na przejęcie długu może być złożone którejkolwiek ze stron w formie pisemnej pod rygorem nieważności (art. 519 § 2 pkt. 2 w związku z art. 522 k.c.).Umowa o przejęcie długu w każdym przypadku powinna być pod rygorem nieważności zawarta w formie pisemnej (art. 522 k.c.). Do zachowania zwykłej formy pisemnej wystarcza złożenie własnoręcznego podpisu na dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli, a do zawarcia umowy wystarcza zmiana dokumentów, z których każdy obejmuje treść oświadczenia woli jednej strony i jest przez nią podpisany (art. 78 k.c.).Wystawienie i wręczenie wierzycielowi weksla własnego powyższego wymagania nie spełnia. Przede wszystkim oświadczenie pisemne zawarte na dokumencie zwanym wekslem, będące podstawą zobowiązania wekslowego, nie jest umową, lecz jednostronną czynnością prawną. Weksel własny bowiem jest pisemnym bezwarunkowym przyrzeczeniem zapłaty określonej sumy pieniężnej na rzecz osoby, która weksel posiada. Jest to sformalizowany zapis długu podlegający prawu wekslowemu."Weksel" oznacza dokument o charakterze papieru wartościowego, posiadający formę określoną przez prawo wekslowe oraz tę cechę, że umieszczenie na nim podpisu stanowi podstawę i przyczynę (causa efficiens) zobowiązania wekslowego osoby, która podpis ten złożyła. Skutki prawne związane z wystawieniem weksla powstają z mocy podpisania określonego dokumentu oraz znalezienia się tego dokumentu w rękach osoby, od której ten, kto weksel wystawił, nie może żądać wydania go. Zobowiązanie wekslowe odrywa się od podstawy, która doprowadziła do podpisania tego dokumentu i zobowiązanie staje się abstrakcyjne.Weksel własny, podobnie jak weksel trasowany, może być puszczony w obieg i każdy posiadacz takiego weksla może zasłonić się legitymacją formalną, co sprawia, że umowa zawarta przez strony stosunku, który doprowadził do wystawienia weksla własnego, nie ma żadnego znaczenia.Oznacza to, że z faktu, iż weksel znajduje się w posiadaniu określonej osoby, nie można wnosić, iż pomiędzy posiadaczem weksla własnego a jego wystawcą została zawarta jakakolwiek umowa, w szczególności umowa o przejęcie długu. Do wykazania tej okoliczności niezbędne byłoby przesłuchanie świadków lub przesłuchanie stron.Dopuszczenie takich dowodów jednakowoż nie byłoby możliwe, gdyż prowadziłoby do obejścia przepisów o formie zastrzeżonej pod rygorem nieważności (art. 247 k.p.c.). Jak to już bowiem zostało podniesione, umowa o przyjęcie długu powinna być pod rygorem nieważności zawarta na piśmie (art. 522 k.c.). Wskutek tego dopuszczenie dowodu ze świadków i z przesłuchania stron celem wykazania za pomocą tych dowodów faktu zawarcia ustnej umowy o przejęciu długu byłoby obejściem przepisów o formie zastrzeżonej pod rygorem nieważności.Istotna sankcja niezachowania wymaganej przez ustawę szczególnej formy czynności prawnej wyrażona jest w art. 73 § 2 zd. 1 k.c. Sankcją tą jest nieważność czynności prawnej, i to nieważność bezwzględna, charakteryzująca się tym, że występuje z mocy samego prawa, wskutek czego sąd uwzględnia ją z urzędu, że na nieważność powołać się może każdy zainteresowany oraz że czynność ta nie może być konwalidowana.Skoro zatem umowa o przejęcie długu wymaga pod rygorem nieważności umowy pisemnej, to przesłuchanie świadków na fakt jej zawarcia w formie ustnej byłoby także bezprzedmiotowe, gdyż w każdym przypadku sąd nie mógłby tej ustnej umowy brać pod uwagę ze względu na jej nieważność.Z przytoczonych względów należało orzec jak w sentencji uchwały.