III CZP 48/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Pawlak. Sędziowie SN: H. Dąbrowski, J. Ignatowicz, J. Majorowicz, J. Pietrzykowski, S. Rudnicki (sprawozdawca), Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, H. Starczewskiego, w sprawie z powództwa Danuty L. przeciwko Janowi L. o eksmisję z lokalu po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 28 czerwca 1979 r. sygn. akt III CRN 65/79 do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:"1. Czy dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie z powództwa rozwiedzionego małżonka o eksmisję drugiego (byłego) małżonka ze wspólnie zajmowanego przez nich lokalu stanowiącego stałą kwaterę wojskową w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 20 maja 1976 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych (Dz. U. Nr 19, poz. 121)?2. W razie odpowiedzi pozytywnej na to pytanie, czy rozwiedzionemu małżonkowi przysługuje roszczenie o eksmisję drugiego (byłego) małżonka, któremu stała kwatera została przydzielona?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Uzasadnienie faktycznePrzedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało w sytuacji, w której - wedle twierdzeń przytoczonych w rewizji nadzwyczajnej - sąd I instancji orzekł po rozwodzie eksmisję byłego męża powódki ze wspólnie zajmowanego przez nich mieszkania stanowiącego osobną kwaterę stałą, przydzieloną byłemu mężowi powódki jako zawodowemu żołnierzowi przez wojskowy organ kwaterunkowy.Punktem wyjścia niniejszych rozważań jest statuowana przez art. 1 i 2 k.p.c. zasada, że droga sądowa właściwa jest do rozpoznawania spraw ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, chyba że przepisy szczegółowe przekazały je do właściwości innych organów. Ustawa z dnia 10 kwietnia 1974 r. Prawo lokalowe (Dz. U. Nr 14, poz. 84) nie ma zastosowania do lokali w budynkach znajdujących się w zarządzie organów kwaterunkowych wojska oraz lokali przekazanych wojsku na zakwaterowanie stałe sił zbrojnych, lokale te bowiem zostały wyraźnie wyłączone spod przepisów tej ustawy w art. 2 pkt 3. Ich sytuację prawną reguluje ustawa z dnia 20 maja 1976 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych (Dz. U. Nr 19, poz. 121) i przepisy wykonawcze wydane na tej podstawie.Analiza powyższych przepisów prowadzi do wniosku, że treść stosunku prawnego między żołnierzem zawodowym a Skarbem Państwa (wojskowym organem kwaterunkowym), wynikającego z przydzielenia mu przez ten lokal osobnej kwatery stałej, wyznaczana jest przez dyspozycje norm nie należących do prawa cywilnego. Wynika to przede wszystkim z tego, że prawo do osobnej kwatery stałej przysługuje żołnierzowi zawodowemu (art. 9 ust. 1), a więc jest ono zależne od zawodowej służby wojskowej, będącej typowym przykładem stosunku administracyjnoprawnego.Zgodnie z takim charakterem prawa żołnierza zawodowego do osobnej kwatery stałej ustawa z dnia 20 maja 1976 r. wyraźnie odróżnia sytuację, w której żołnierz zawodowy mający prawo do osobnej kwatery zajmuje lokal mieszkalny na podstawie stosunku cywilnoprawnego (najmu), od sytuacji, w której żołnierzowi zawodowemu została przydzielona osobna kwatera stała (art. 22-23 ustawy). W tym ostatnim wypadku żołnierz zawodowy uiszcza z tytułu zajmowania osobnej kwatery stałą należność w postaci opłat za kwaterę i za świadczenia związane z jej wyposażeniem i eksploatacją, natomiast w razie zajmowania lokalu mieszkalnego przydzielonego na podstawie przepisów prawa lokalowego uiszcza odpowiedni czynsz, otrzymując od organów wojskowych równoważnik pieniężny stanowiący różnicę między wysokością czynszu i opłat przewidzianych w przepisach prawa lokalowego a wysokością opłat za ten lokal ustalonych na zasadach dotyczących osobnych kwater stałych. Wynika z tego, że między żołnierzem a Skarbem Państwa (wojskowym organem kwaterunkowym) nie powstaje wskutek przydzielenia osobnej kwatery stałej stosunek najmu lub inny stosunek cywilnoprawny, samo zaś prawo do zajmowania takiej kwatery ma charakter stosunku administracyjnoprawnego związanego ze stosunkiem zawodowej służby wojskowej, mającym taki sam charakter.Oczywiste jest, że stosunek powyższy nie rozciąga się na małżonka żołnierza zawodowego, pozostającego z żołnierzem zawodowym we wspólnym gospodarstwie domowym, którego tylko uwzględnia się przy ustalaniu przysługującej powierzchni mieszkalnej osobnej kwatery stałej (art. 9 ust. 2 i 3 pkt 1). Prawo małżonka żołnierza zawodowego do zamieszkiwania w osobnej kwaterze stałej przydzielonej żołnierzowi zawodowemu jest uprawnieniem pochodnym w stosunku do prawa żołnierza zawodowego. Ustawa z dnia 20 maja 1976 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych nie przyznaje małżonkowi żołnierza zawodowego żadnego samodzielnego prawa do osobnej kwatery stałej, tak jak to czyni w stosunku do lokali mieszkalnych podlegających przepisom prawa lokalowego art. 9 ust. 3 tego prawa. W szczególności małżonek żołnierza nie staje się z mocy prawa osobą współuprawnioną do osobnej kwatery stałej. Dlatego też już z tej tylko przyczyny nie może żądać eksmisji drugiego małżonka z takiej kwatery. Nie odnosi się przeto do niego zasada prawna siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15.XI.1975 r. III CZP 37/75 (OSNCP 1976, z. 7-8, poz. 152), wedle której małżonek może po ustaniu małżeństwa wytoczyć przeciwko drugiemu małżonkowi powództwo o rozwiązanie stosunku najmu i nakazanie opróżnienia wspólnie zajmowanego przez małżonków lokalu mieszkalnego (art. 37 ust. 3 prawa lokalowego), niezależnie od tego, czy lokal został faktycznie podzielony.Uprawnienia małżonka żołnierza, który z mocy własnego prawa nie jest uprawniony do osobnej kwatery stałej, i pozostających przy nim dzieci uregulowane zostały na podstawie upoważnienia ustawowego przewidzianego w art. 52 ust. 1 pkt 4, 6 i 9 ustawy z dnia 20 maja 1976 r. w zarządzeniu nr 31/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 30 czerwca 1976 r. w sprawie przydzielania, zwalniania i remontów osobnych kwater stałych oraz właściwości organów wojskowych w tych sprawach (Dz. Rozk. MON Nr 12, poz. 64). Otóż zarządzenie to stanowi w § 75, że w razie orzeczenia rozwodu małżonkowi żołnierza, jeżeli nie jest uprawniony do kwatery, oraz pozostającym przy nim dzieciom przysługuje prawo do zajmowanej dotychczas kwatery do czasu wydania im imiennej decyzji o przydziale oddzielnej kwatery (lokalu zamiennego).O przydział lokalu zamiennego (oddzielnej kwatery) zwracają się małżonkowie do garnizonowego organu kwaterunkowo-budowlanego; wniosek w tej sprawie podlega rozpoznaniu w normalnym trybie przez ten organ. Przydzielenie oddzielnej kwatery i lokalu zamiennego powinno nastąpić w granicach powierzchni mieszkaniowej zbliżonej do dotychczas zajmowanej przez małżonków rozwiedzionych, z wyjątkiem wypadków, gdy rozwiedzeni małżonkowie zamieszkiwali w kwaterze jednoizbowej lub w pokoju z kuchnią. Przy załatwianiu sprawy kwater (lokali zamiennych) dla osób rozwiedzionych należy w szczególności uwzględnić dobro ich małoletnich dzieci.W garnizonach, w których realizowane jest budownictwo spółdzielcze dla wojska, rozkwaterowanie rozwiedzionych małżonków może nastąpić w zasadzie tylko przez udział w budownictwie spółdzielczym. Nie bez znaczenia więc dla sytuacji rozwiedzionego małżonka jest także to, że jego uprawnienia zostały unormowane przez wymienione przepisy korzystniej w porównaniu z sytuacją, w której małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie na podstawie przydziału kwaterunkowego, podlegające przepisom prawa lokalowego.Przepisy ustawy z dnia 20 maja 1976 r. i wydane na podstawie jej upoważnienia przepisy wykonawcze, w szczególności wymienionego wyżej zarządzenia Ministra Obrony Narodowej, sprzeciwiają się zatem orzekaniu przez sąd eksmisji żołnierza z przydzielonej mu osobnej kwatery stałej; takie bowiem orzeczenie stanowiłoby niedopuszczalną ingerencję w stosunek administracyjnoprawny i prowadziłoby do jego faktycznej likwidacji.Poza ramami powyższych rozważań pozostaje zagadnienie dopuszczalności drogi sądowej o eksmisję z osobnej kwatery stałej innych poza żołnierzem zawodowym osób. Gdy jednak chodzi o eksmisję żołnierza zawodowego, to odmienne stanowisko, nie przyznające wymienionym wyżej przepisom charakteru przepisów szczególnych w rozumieniu art. 2 § 3 k.p.c., prowadziłoby do trudnego do przyjęcia - z punktu widzenia celowości i ekonomii procesowej - wniosku, że rozwiedziony małżonek może wprawdzie wytoczyć powództwo o eksmisję drugiego małżonka z zajmowanego wspólnie lokalu stanowiącego oddzielną kwaterę stałą przydzieloną temu małżonkowi, ale powództwo to nie mogłoby nigdy ulec uwzględnieniu z powodu braku uprawnień materialnoprawnych po stronie powoda. Dlatego należy rozwiązanie takie odrzucić na korzyść tezy, że wyczerpujące i korzystne uregulowanie sytuacji małżonka rozwiedzionego w omówionych wyżej przepisach przemawia za prezentowanym poglądem o szczególnym - w stosunku do przepisów k.p.c. - charakterze tych przepisów i przekazaniu przez nie wspomnianych spraw do właściwości innych organów w rozumieniu art. 2 § 3 k.p.c., a w konsekwencji o wyłączeniu drogi sądowej w tych sprawach.