III CZP 63/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: S. Rudnicki (sprawozdawca), Z Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Józefy D. z udziałem Antoniego D. o podział majątku wspólnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze postanowieniem z dnia 13 października 1976 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami, dopuszczalny jest podział fizyczny budynków zatrzymanych na własność przy przekazaniu gospodarstwa rolnego za rentę w trybie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118)?Według jakich kryteriów należy ustalić wartość prawa korzystania z działki gruntu pozostawionej do bezpłatnego użytkowania w myśl art. 12 powołanej ustawy?"1) odmówił udzielenia odpowiedzi na pierwsze pytanie,2) na drugie pytanie udzielił następującej odpowiedzi:Przy podziale majątku wspólnego objętego wspólnością ustawową ustala się wartość bezpłatnego użytkowania działki gruntu rolnego przydzielonego rolnikowi, który przekazał gospodarstwo rolne za rentę, według wartości rynkowej przeciętnych przychodów z tej działki obliczonych odpowiednio do wieku osoby, z której śmiercią prawo to wygasa. Uzasadnienie faktycznePrzytoczone w sentencji zagadnienia prawne przedstawione zostały Sądowi Najwyższemu w związku z rozpoznawaniem przez Sąd Wojewódzki rewizji uczestników postępowania od postanowienia Sądu Rejonowego w Zielonej Górze. Postanowieniem tym Sąd Rejonowy dokonał podziału majątku wspólnego uczestników postępowania po zniesieniu pomiędzy nimi wspólności ustawowej prawomocnym orzeczeniem sądowym. W skład majątku wspólnego wchodzą m.in. budynki stanowiące odrębną od gruntu własność uczestników i prawo bezpłatnego użytkowania działki gruntu rolnego przewidzianego na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118). Sąd Rejonowy przyznał m.in. odrębną własność budynków i dożywotnie użytkowanie działki wnioskodawczyni, a na rzecz uczestnika postępowania zasądził od niej spłatę w kwocie 88.565 zł oraz ustanowił na jego rzecz dożywotnią służebność mieszkania składającego się z pokoju i kuchni wraz z piwnicą w budynku mieszkalnym, zobowiązując równocześnie wnioskodawczynię do wydania mu tych pomieszczeń.W rewizji wniesionej od tego postanowienia wnioskodawczyni domaga się jego zmiany i przyznania jej krowy oraz określenia wartości żyrandola, 2 wozów, dołownika i grabiarki, które ma jej wydać uczestnik, nadto zobowiązania wnioskodawczyni do wskazania mu mieszkania zamiast ustanowienia na jego rzecz służebności mieszkania oraz rozłożenia zasądzonej od wnioskodawczyni spłaty na 2 raty.Uczestnik we wniesionej rewizji domaga się zmiany zaskarżonego postanowienia i przyznania jemu odrębnej własności budynku, dożywotniego użytkowania działki, ustanowienia służebności mieszkania na rzecz wnioskodawczyni - wraz z prawem użytkowania działki ogrodowej o pow. 10 arów, obory i kurnika - i zasądzenia od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwoty 104.199 zł.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepis art. 391 k.p.c. wiąże instytucję przedstawiania Sądowi Najwyższemu przez sąd wojewódzki zagadnień prawnych do rozstrzygnięcia z konkretną sprawą, na tle której wyłoniło się zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, którego rozstrzygnięcie konieczne jest do rozpoznania rewizji. W ten sposób wyłączona została możliwość przedstawiania zagadnień prawnych, nie mających znaczenia dla rozpoznania rewizji, a mających charakter teoretyczny, oderwany od konkretnych potrzeb. Z tego powodu Sąd Najwyższy odmawia rozstrzygnięcia tego rodzaju teoretycznych - z punktu widzenia rozpoznawanej sprawy - zagadnień. Do rzędu tych właśnie problemów należy zagadnienie przedstawione przez Sąd Wojewódzki w pierwszym pytaniu.Żaden bowiem z uczestników postępowania nie występował z wnioskiem o podział fizyczny budynków, orzeczenia takiego nie wydał sąd rejonowy i żaden z uczestników nie domaga się tego w rewizji, nic zaś nie upoważnia do wniosku, że w stanie faktycznym sprawy, wbrew woli uczestników mógłby podział taki nastąpić z urzędu. Dlatego Sąd Najwyższy odmówił udzielenia odpowiedzi na pierwsze pytanie.Drugie pytanie obejmuje wątpliwości, jakie najwidoczniej nasuwają się Sądowi Wojewódzkiemu co do prawidłowości nieuwzględnienia przez Sąd Rejonowy przy ustalaniu wysokości spłaty wartości przysługującego uczestnikom prawa dożywotniego użytkowania działki, które Sąd ten uznał za możliwe i celowe skompensować z wartością ustanowionej na rzecz uczestnika służebności osobistej mieszkania. W uzasadnieniu postanowienia Sądu Wojewódzkiego zawarta jest sugestia, iż wartość dożywotniego użytkowania działki należałoby ustalić według cen stosowanych przy sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych.Sugestii tej nie można podzielić, ponieważ prowadzi ona do wyników dowolnych, oderwanych od rzeczywistej wartości majątkowej wymienionego prawa. Prawo to zaś, przysługujące obojgu małżonkom łącznie (art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 29 maja 1974 r.), ma wymierną wartość. Do jego istoty należy bowiem korzystanie z dochodów i pożytków, które przynosi użytkowanie działki gruntu rolnego, mających konkretną wartość rynkową.Można ją bez większego trudu określić na podstawie przeciętnych cen stosowanych w danej miejscowości, według pewnej wielokrotnej rocznych przychodów w zależności od wieku obojga uprawnionych małżonków. Trzeba bowiem mieć na uwadze, że w razie korzystania z tego prawa przez obojga małżonków czas jego trwania - jak uczy doświadczenie życiowe - byłby z reguły określony wiekiem młodszego z nich.Z istoty bowiem łącznego charakteru prawa wynika, że nie gaśnie ono w razie śmierci jednego z uprawnionych, lecz przechodzi w całości na pozostałego przy życiu.Dlatego przy ustalaniu jego wartości należy brać pod uwagę wiek osoby, z której śmiercią prawo to wygasa, decydująca bowiem musi być sytuacja, jaka by istniała w razie trwania wspólności ustawowej.Należy zastrzec, że przez pojęcie "przeciętne przychody" należy rozumieć przychody osiągane konkretnie, a nie te, które można by osiągnąć teoretycznie albo przy zmianie charakteru, rodzaju i sposobu produkcji rolnej.Jednakże, jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w części V wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej z dnia 15 grudnia 1969 r. w sprawach o podział spadku obejmującego gospodarstwo rolne (III CZP 12/69 - OSNCP 1970, z. 3, poz. 39), przy wzajemnych rozliczeniach pomiędzy współspadkobiercami z tytułu posiadania pobranych pożytków i innych przychodów oraz z tytułu poczynionych nakładów należy mieć na względzie, że normalny dochód, jaki przynosi gospodarstwo rolne, jest przede wszystkim wynikiem pracy i starań rolnika użytkującego to gospodarstwo.Okoliczność ta nie może być pominięta także przy podziale majątku wspólnego, objętego wspólnością ustawową, w skład którego wchodzi prawo bezpłatnego użytkowania działki rolnej. W konsekwencji może to prowadzić w wypadkach, gdy dochód ten jest niewielki, do ustalenia wartości tego prawa według kryterium czynszu dzierżawnego, jaki w konkretnych okolicznościach byłby obiektywnie usprawiedliwiony.Trzeba też mieć na uwadze, że w zasadzie nie powinna ona przekraczać wartości prawa własności działki, będącej przedmiotem użytkowania.W podobny sposób wartość tego typu praw ustalają władzę finansowe przy wymiarze podatku od spadków i darowizn na podstawie rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 30 grudnia 1975 r. w sprawie wykonania ustawy o podatku od spadków i darowizn (Dz. U. Nr 46, poz. 256).Przepisy te mogą stanowić jednak tylko orientacyjną wskazówkę dla sądu, który obowiązany jest samodzielnie określić wielokrotną rocznych przychodów w zależności od wieku osoby uprawnionej.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił na drugie pytanie odpowiedzi w pkt 2 sentencji.