III CRN 327/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN St. Dmowski.Sędziowie SN: K. Kołakowski, M. Sychowicz (spraw.).Protokolant: M. Prusaczyk.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 20 października 1989 r. na rozprawie sprawy z wniosku Rozalii O. z udziałem Tadeusza O. o podział majątku wspólnego na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia 14 września 1988 r.postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu w W. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o wpisie należnym od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktycznePrawomocnym postanowieniem z dnia 14 września 1988 r. Sąd Rejonowy w W. dokonał podziału majątku wspólnego Tadeusza i Rozalii małżonków O. w ten sposób, że wchodzące w skład tego majątku gospodarstwo rolne prowadzone na nieruchomościach o łącznym obszarze 7,7071 na położonych w K. i B. wraz z inwentarzem żywym i martwym przyznał na własność wnioskodawczyni Rozalii O., zobowiązał uczestnika postępowania Tadeusza O. do wydania wnioskodawczyni wymienionego gospodarstwa w terminie 14 dni od uprawomocnienia się postanowienia, ustalił wartość udziału uczestnika postępowania w majątku wspólnym na kwotę 2.832.886 zł, a wysokość jego długów na kwotę 1.001.550 zł i zobowiązał wnioskodawczynię do spłacenia uczestnika postępowania kwotą 1.831.333 zł w ratach po 200.000 zł co pół roku, przy czym pierwsza rata płatna jest do dnia 30 czerwca 1989 r., a ostatnia do dnia 30 czerwca 1993 r. Postanowienie nie zawiera uzasadnienia. Nie zostało ono zaskarżone w zwykłym trybie.W złożonej w dniu 20 września 1989 r. rewizji nadzwyczajnej od wymienionego postanowienia Minister Sprawiedliwości zarzucił, iż wydane ono zostało z rażącym naruszeniem art. 316 § 1 kpc w związku z art. 13 § 2 kpc, art. 684 kpc w związku z art. 567 § 3 kpc oraz naruszeniem interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w W. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna zasadnie zarzuca, iż w sprawie nie zostały należycie wyjaśnione wszystkie okoliczności istotne dla jej rozstrzygnięcia, a zaskarżone postanowienie nie znajduje oparcia w treści zebranego materiału.Dla ustalenia składu majątku wspólnego podlegającego podziałowi istotna jest chwila ustania wspólności majątkowej między małżonkami. Jeśli wspólność ta ustała na skutek zniesienia jej wyrokiem sądu, to chwilą ustania wspólności jest dzień oznaczony w wyroku (art. 52 § 2 k.r.o.). W aktach sprawy brak jest jednakże wyroku znoszącego wspólność majątkową między uczestnikami postępowania, ani akta sprawy, w której wyrok ten według twierdzeń wniosku miał zapaść (akta Sądu Rejonowego w W.), nie zostały dołączone do akt rozpoznawanej sprawy. Ustalenie daty, z jaką zniesiona została wspólność majątkowa między uczestnikami postępowania, na podstawie zeznań wnioskodawczyni, według których był to październik 1986 r., nie jest wystarczające.Wbrew obowiązkowi ustalenia składu wartości majątku podlegającego podziałowi (art. 684 kpc w związku z art. 567 § 3 kpc) Sąd Rejonowy ograniczył się do uwzględnienia przy podziale tylko do wskazanego przez wnioskodawczynię gospodarstwa rolnego złożonego z nieruchomości oraz inwentarza żywego i martwego. W sprawie nie poczyniona została nawet próba ustalenia chociażby przez wysłuchanie uczestników postępowania, czy w skład dzielonego majątku nie wchodzą inne rzeczy i prawa.Ze znajdującego się w aktach sprawy zaświadczenia Banku Spółdzielczego w B. z dnia 26 sierpnia 1987 r. wynika, iż w październiku 1986 r. uczestnik postępowania miał na swoim koncie w tym Banku pewną kwotę. Kolejne zaświadczenie Banku z dnia 13 września 1988 r. stwierdza dokonanie szeregu wypłat z tego konta. Dane te nie pozwalają jednakże na określenie, jaka kwota zgromadzona w Banku wchodzi w skład majątku wspólnego uczestników postępowania podlegającego podziałowi i ewentualnie jak powinny kształtować się rozliczenia między małżonkami ze względu na pobranie przez jednego z nich kwot stanowiących majątek wspólny.Uchybieniem jest także nieokreślenie w zaskarżanym postanowieniu wartości nieruchomości wchodzących w skład dzielonego majątku. W tej sytuacji nie jest jasne, na jakiej podstawie Sąd Rejonowy ustalił wartość udziału uczestnika postępowania w majątku wspólnym. Należy zauważyć, że w aktach sprawy znajduje się - za zaskarżonym postanowieniem - zaświadczenie Urzędu Gminy w B. z dnia 16 września 1988 r. stwierdzające, iż wartość gruntów wchodzących w skład majątku wspólnego uczestników postępowania wynosi 1.536.125 zł. Zaświadczenie to, jako wydane po ogłoszeniu zaskarżonego postanowienia, nie mogło więc zostać uwzględnione w treści tego postanowienia.Zastrzeżenia budzi także sposób podziału majątku wspólnego uczestników postępowania zastosowany w zaskarżonym postanowieniu. Okoliczność, że głównym składnikiem majątkowym podlegającym podziałowi jest gospodarstwo rolne, wymagała rozważenia w sytuacji, gdy nie wchodzi w grę podział tego gospodarstwa w naturze - komu z uczestników postępowania należy je przyznać. Rozstrzygnięcie sprawy w tym zakresie pomija fakt, że uczestnik postępowania jest w wieku przedemerytalnym (59 lat) i że praca w gospodarstwie rolnym będącym przedmiotem podziału stanowi dla niego wyłączne źródło utrzymania, podczas gdy wnioskodawczyni (50 lat) od 1985 r. pracuje jako siostra PCK. Gospodarstwo rolne zapewniało także uczestnikowi postępowania (i jego matce) zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych. Zobowiązanie go do natychmiastowego wydania gospodarstwa wnioskodawczyni podważa podstawy jego egzystencji.Należy wreszcie podnieść, że rozłożenie spłaty należnej uczestnikowi postępowania na raty płatne do połowy 1993 r., i to bez określenia odsetek za opóźnienie w płatności poszczególnych rat, w warunkach panującej obecnie inflacji, rażąco godzi w interes uczestnika postępowania i stanowi nieusprawiedliwiony przywilej na rzecz wnioskodawczyni.Przytoczone okoliczności wskazują, że zaskarżone postanowienie rażąco narusza prawo. Narusza ono także interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Z uwagi na zakres uchybień, którymi jest dotknięte, i ich poważne konsekwencje - zwłaszcza dla sytuacji życiowej uczestnika postępowania - godzi ono bowiem także w autorytet wymiaru sprawiedliwości przede wszystkim dlatego, że nie liczy się z podstawową zasadą, na której opiera się jego działanie - zasadą sprawiedliwości.Na podstawie art. 422 § 2 kpc w związku z art. 13 § 2 kpc i art. 35 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w związku z art. 108 § 2 kpc i art. 13 § 2 kpc Sąd Najwyższy postanowił przeto jak w sentencji.