VI KZP 8/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes B. Dzięcioł. Sędziowie: B. Bartosik, M. Budzianowski, S. Fornalik, S. Pawela (współsprawozdawca), J. Polony, W. Żebrowski (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego na podstawie art. 29 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 1979 r. o wyjaśnienie przez skład siedmiu sędziów następującego zagadnienia prawnego:"Czy w razie zawieszenia wykonania kary sprawcom skazanym za dokonane wspólnie zagarnięcie mienia społecznego - w wypadku gdy szkoda nie została naprawiona - art. 75 § 3 k.k. stwarza podstawę do nałożenia obowiązku naprawienia szkody na poszczególnych sprawców przestępstwa w określonych przez sąd częściach równych lub pro rata parte, stanowiących łącznie równowartość wspólnie wyrządzonej szkody, czy też do zobowiązania każdego ze sprawców do naprawienia w całości wyrządzonej szkody?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneZobowiązanie do naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem przewidują art. 28 § 2 pkt 1, art. 28 § 3, art. 35 pkt 1, art. 75 § 2 pkt 1, art. 75 § 3 oraz art. 94 k.k. W myśl tych przepisów nałożenie obowiązku naprawienia szkody jest obligatoryjne albo fakultatywne; odnosi się do każdego przestępstwa, którym - oczywiście - wyrządzono szkodę, albo tylko do przestępstwa przeciwko mieniu lub przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego; może obejmować całą szkodę albo jej część. Wśród wymienionych przepisów art. 75 § 3 k.k. charakteryzuje się tym, że jego zastosowanie jest obligatoryjne i odnosi się wyłącznie do przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego. Ponadto w przepisie tym chodzi o całą szkodę, co wynika chociażby z porównania jego treści z treścią innych powołanych przepisów (np. art. 75 § 2 pkt 1 k.k.), które przewidują nałożenie obowiązku naprawienia szkody w całości albo w części. Rozróżnienia takiego zaś nie zawiera art. 75 § 3 k.k. Stanowi on bowiem, że sąd nakłada obowiązek naprawienia szkody, co nie może oznaczać niczego innego niż obowiązku naprawienia całej szkody. Obligatoryjność naprawienia całej szkody jest tu konkretnym wyrazem realizowania ogólnej zasady, że mienie społeczne podlega szczególnej ochronie. Pod tym względem art. 75 § 3 k.k. jest podobny do art. 363 § 1 k.p.k. Wprawdzie obowiązku naprawienia szkody nie można utożsamiać z zasądzeniem odszkodowania, jednakże ratio legis przemawia za takim samym rozumieniem art. 75 § 3 k.k. i art. 363 § 1 k.p.k. co do samej zasady - nakazu zasądzenia odszkodowania i nakazu nałożenia obowiązku naprawienia szkody, i to w obu wypadkach obejmujących całą szkodę.Należy przypomnieć, że szkodę w rozumieniu art. 75 § 3 k.k. stanowi wartość zagarniętego mienia społecznego, określona w czynie przypisanym skazanemu (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 1971 r. - VI KZP 81/70, OSNKW 1971, z. 10, poz. 144). Oczywiste jest także, że chodzi tu o tę szkodę, która nie została jeszcze naprawiona.Jeżeli zagarnięcia mienia społecznego dokona jeden sprawca, któremu wykonanie kary pozbawienia wolności zostaje warunkowo zawieszone, nie ulega wątpliwości, że w myśl art. 75 § 3 k.k. nakłada się na niego obowiązek naprawienia całej szkody wyrządzonej tym przestępstwem. Jeżeli zagarnięcia mienia społecznego dokona wspólnie dwóch lub więcej sprawców, a tylko jednemu z nich wykonanie kary pozbawienia wolności zostaje warunkowo zawieszone, również na takiego skazanego nakłada się - w myśl art. 75 § 3 k.k. - obowiązek naprawienia całej szkody wyrządzonej tym przestępstwem. W tych bowiem wypadkach art. 75 § 3 k.k. nie dopuszcza innej możliwości. Objęte pytaniem prawnym zagadnienie wyłania się dopiero wtedy, gdy w sprawie zawiesza się wykonanie kary pozbawienia wolności wszystkim albo dwom lub więcej sprawcom wspólnego zagarnięcia mienia społecznego. Należy przyjąć, że w takich wypadkach na każdego z tych sprawców nakłada się na podstawie art. 75 § 3 k.k. obowiązek naprawienia całej szkody.Wniosek taki wynika m.in. z treści powołanej wyżej uchwały Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 1971 r. W uzasadnieniu tej uchwały bowiem stwierdzono, że w razie skazania kilku osób za zagarnięcie wspólnie mienia społecznego sąd w wypadku warunkowego zawieszenia wykonania kary wszystkim lub niektórym sprawcom nakłada na podstawie art. 75 § 3 k.k. na każdego z nich obowiązek naprawienia szkody; obowiązek ten obejmuje szkodę stanowiącą równowartość zagarniętego mienia; pokrycie szkody przez jednego ze skazanych sprawia, że szkoda przestała istnieć i z tą chwilą wygasają obowiązki jej naprawienia przez pozostałych oskarżonych.Na podstawie m.in. tej uchwały w orzecznictwie sądów ukształtowała się w zasadzie praktyka, że na każdego warunkowo skazanego nakłada się obowiązek naprawienia całej szkody. Wiadomo też, że realizacja tego obowiązku nie napotyka na specjalne trudności, co zresztą jest zrozumiałe, skoro się zważy, że art. 73 k.k., a w konsekwencji także art. 75 § 3 k.k., jest stosowany z reguły wówczas, gdy szkoda nie jest wysoka.Nie istnieją dostatecznie ważne i racjonalne powody mogące przemawiać za zasadnością stanowiska odmiennego, tj. nakładania na podstawie art. 75 § 3 k.k. obowiązku naprawienia tylko części szkody. Nie istnieją również wystarczające powody, aby w tym względzie (cała czy część szkody) czynić różnicę pomiędzy sytuacjami, gdy w sprawie skazano warunkowo tylko jednego sprawcę, a sytuacjami, gdy skazano warunkowo wszystkich albo dwóch lub więcej sprawców. Nieuzasadnione pod tym względem byłoby także zróżnicowanie sytuacji tych sprawców, do których stosuje się art. 75 § 3 k.k., od tych, do których stosuje się art. 363 § 1 k.p.k., którzy - jak wiadomo - odpowiadają za zasądzone od nich odszkodowanie pieniężne solidarnie, a więc każdy po pełnej wysokości.W myśl art. 363 § 4 k.p.k. przepisy art. 363 § 1 k.p.k. i art. 75 § 3 k.k. stosuje się przemiennie w zależności od tego, czy wykonanie kary pozbawienia wolności warunkowo zawieszone. W toku procesu mogą i w rzeczywistości są dokonywane zmiany orzeczeń co do warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności, a w konsekwencji również zmiany w zakresie art. 75 § 3 k.k oraz 363 § 1 k.p.k. Jeżeliby np. w sprawie zawieszono karę dwom sprawcom i na każdego nałożono obowiązek naprawienia tylko części szkody, a w instancji rewizyjnej co do jednego z nich uchylono orzeczenie o warunkowym zawieszeniu, to dochodziłoby do tego, że jeden skazany musiałby odpowiadać za całą szkodę (art. 363 § 1 k.p.k.), a drugi odpowiadałby tylko za jej część (art. 75 § 3 k.k.), chociaż obydwaj wyrządzili ją wspólnie.Stanowisko, że w wypadku art. 75 § 3 k.k. na każdego sprawcę nakłada się obowiązek naprawienia całej szkody, znajduje dodatkowe potwierdzenie w art. 120 § 8 k.k., który stanowi, że jeżeli zagarnięcie mienia dopuściło się dwóch lub więcej sprawców w porozumieniu, za podstawę oceny prawnej czynu przyjmuje się ogólną wartość zagarniętego mienia. Należy też stwierdzić, że większe zagwarantowanie naprawienia szkody istnieje właśnie wówczas, gdy na każdego sprawcę wspólnego zagarnięcia mienia społecznego, któremu wykonanie kary pozbawienia wolności warunkowo zawieszono, a szkoda nie została jeszcze naprawiona, nakłada się na podstawie art. 75 § 3 k.k. obowiązek naprawienia całej szkody. Jest to zresztą zgodne ze wspomnianą już ogólną zasadą szczególnej ochrony mienia społecznego, której wyrazem - w kwestii tu rozważanej - są oprócz art. 75 § 3 k.k. także inne przepisy prawa karnego, jak art. 78 § 1 i art. 94 k.k. oraz art. 94 § 2 i art. 363 § 1 k.p.k., nie mówiąc już o takich karach, jak np. grzywna czy konfiskata mienia.Przepis art. 75 § 3 k.k. - jako związany z warunkowym zawieszeniem wykonania kary pozbawienia wolności - służy wychowaniu skazanego. Przepis ten jednak - jako odnoszący się wyłącznie do przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego - służy także naprawieniu wyrządzonej tym przestępstwem szkody. Funkcje te nie przeczą sobie, lecz uzupełniają się i stanowią jedność. Wykonanie obowiązku naprawienia szkody może być podstawą oceny, że zostały spełnione cele wychowawcze przyświecające warunkowemu zawieszeniu kary. Uchylanie się zaś od spełnienia tego obowiązku stanowi w myśl art. 78 § 1 k.k. podstawę do zarządzenia wykonania zawieszonej kary. Należy przypomnieć tu, że niewywiązanie się z obowiązku naprawienia szkody nie jest równoznaczne z uchylaniem się od jego wykonania w rozumieniu art. 78 § 1 k.k. Jednakże zarządzenie wykonania warunkowo zawieszonej kary nie zwalnia wcale skazanego od naprawienia szkody. W myśl bowiem art. 94 § 2 k.p.k. za orzeczenie co do roszczeń majątkowych - któremu nadaje się klauzulę wykonalności i które podlega wykonaniu w drodze egzekucji - uważa się również obowiązek naprawienia szkody, jeżeli zarządzono wykonanie warunkowo zawieszonej kary. Uznać więc należy, że nakładanie na każdego warunkowo skazanego obowiązku naprawienia całej szkody wyrządzonej wspólnie zagarnięciem mienia społecznego nie jest sprzeczne z wychowawczą funkcją art. 75 § 3 k.k. i - także ze względów podanych już poprzednio - sprzyja właściwemu realizowaniu obu funkcji tego przepisu.Przeciwko takiemu rozumieniu art. 75 § 3 k.k. nie może w dostatecznym stopniu przemawiać to, że w razie naprawienia szkody przez jednego z warunkowo skazanych bezprzedmiotowe stacje się takież zobowiązanie pozostałych. W takiej bowiem sytuacji ten, kto szkodę naprawił, ma regres do pozostałych (art. 441 § 2 k.c.). Podobna zresztą sytuacja może zachodzić również wtedy, gdy w stosunku do wszystkich sprawców wspólnego zagarnięcia mienia społecznego zastosowano art. 363 § 1 k.p.k., jak i wtedy, gdy do niektórych zastosowano art. 75 § 3 k.k., a do innych art. 363 § 1 k.p.k.Należy w końcu zauważyć, że nakładanie na każdego skazanego, któremu wykonanie kary pozbawienia wolności warunkowo zawieszono, obowiązku naprawienia całej szkody wyrządzonej zagarnięciem wspólnie mienia społecznego nie oznacza, że praktycznie i ostatecznie pokrzywdzona jednostka gospodarki uspołecznionej uzyska wielokrotne naprawienie szkody. Oznacza natomiast, że każdy taki skazany - sam lub razem ze skazanymi współsprawcami - powinien dążyć do naprawienia całej szkody wyrządzonej zagarnięciem mienia społecznego.