VI KZP 81/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski. Sędziowie: M. Budzianowski, F. Karolus (sprawozdawca), S. Kotowski (współsprawozdawca), Z. Masłowski (del. z Izby Cywilnej), A. Pyszkowski, M. Szczepański.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Ferenc.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Urszuli B. i Anny S., oskarżonych z art. 199 § 1 k.k., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki dla m. Łodzi postanowieniem z dnia 17 września 1970 r. Sądowi Najwyższemu, a z kolei przez tenże Sąd składowi powiększonemu Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"I. Czy wobec sprawcy, któremu za przestępstwo zagarnięcia mienia społecznego wymierzono karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, a wyrządzona szkoda nie została pokryta, przepis art. 75 § 3 k.k. ma pierwszeństwo przed art. 363 k.p.k. także wówczas, gdy za wyrządzoną szkodę odpowiada on solidarnie z innym współsprawcą, któremu wymierzono karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania i do którego ma zastosowanie przepis art. 363 § 1 k.p.k., przy czym stopnia przyczynienia się każdego ze współsprawców nie da się ustalić?II. Czy przepis art. 75 § 3 k.k. ma zastosowanie przed art. 363 § 1 k.p.k. również wtedy, gdy za szkodę odpowiada dwu lub więcej współsprawców zagarnięcia mienia społecznego, przy czym wszyscy zostali skazani na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, szkoda zaś nie została pokryta?III. W wypadku pozytywnej odpowiedzi na oba powyższe pytania - jak powinno brzmieć prawidłowe orzeczenie w zakresie naprawienia szkody, żeby nie budziło ono wątpliwości przy jego wykonaniu?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrawo procesowe jest z natury swej przeznaczone do realizacji prawa materialnego, wobec czego spełnia w stosunku do niego rolę służebną. Ze względu na to art. 75 § 3 k.k., jako przepis prawa materialnego, ma pierwszeństwo przed przepisem prawa procesowego, jakim jest art. 363 § 1 k.p.k. Stanowisko to potwierdza też przepis art. 363 § 4 k.p.k., który wyłącza stosowanie § 1-3 tego artykułu, jeżeli sąd nałożył obowiązek naprawienia szkody, a więc gdy zastosował art. 75 § 3 k.k.Nałożenie na oskarżonego obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 75 § 3 k.k. ma służyć przede wszystkim wychowaniu oskarżonego. Wynika to zarówno z treści art. 75 § 2 i 3 k.k. jak i przede wszystkim z art. 78 § 1 k.k., który zobowiązuje sąd do zarządzenia wykonania kary, jeżeli skazany uchyla się od obowiązku naprawienia szkody. Unormowanie to wskazuje na to, że instytucja określona w art. 75 § 3 k.k. jest jak najściślej związana z warunkowym zawieszeniem wykonania kary i w zakresie oddziaływania na oskarżonego spełnia funkcję środka wychowawczego.Oprócz tego zasadniczego charakteru instytucja powyższa zawiera w sobie elementy odszkodowawcze, albowiem jeżeli skazany wykona nałożony na niego obowiązek, to szkoda wyrządzona pokrzywdzonej instytucji zostanie wyrównana, w razie zaś zarządzenia wykonania kary instytucja ta otrzyma tytuł wykonawczy bez potrzeby wszczynania osobnego procesu (art. 94 k.p.k.). Elementy te nie zmieniają jednak zasadniczego charakteru obowiązku z art. 75 § 3 k.k. jako środka penalnego, o czym świadczy okoliczność, że sąd nakłada na skazanego z warunkowym zawieszeniem wykonania kary obowiązek naprawienia szkody także wówczas, gdy uwzględnia powództwo cywilne obejmujące całą szkodę.Z treści art. 75 § 3 k.k. wynika kategoryczny nakaz nałożenia przez sąd obowiązku naprawienia szkody na sprawcę zagarnięcia mienia społecznego, któremu wykonanie kary warunkowo zawiesił, a szkoda nie została naprawiona. W razie więc skazania kilku osób za zagarnięcie wspólnie mienia społecznego, jeżeli szkoda nie została naprawiona, sąd w wypadku warunkowego zawieszenia wszystkim sprawcom wykonania kary nakłada na podstawie art. 75 § 3 k.k. na każdego z nich obowiązek naprawienia szkody, w wypadku zaś warunkowego zawieszenia wykonania kary tylko niektórym sprawcom nakłada na powyższej podstawie na każdego z nich obowiązek naprawienia szkody, natomiast od sprawców skazanych na bezwarunkowe kary pozbawienia wolności zasądza solidarnie odszkodowanie na podstawie art. 363 § 1 k.p.k.Zobowiązanie skazanego z warunkowym zawieszeniem wykonania kary do naprawienia szkody normują przepisy art. 75 § 2 pkt 1 i 75 § 3 k.k.W przeciwieństwie do art. 75 § 2 pkt 1 k.k. - mającego szeroki zasięg, bo odnoszącego się do różnego rodzaju przestępstw i wszelkiej szkody - przepis art. 75 § 3 k.k. ma zastosowanie wyłącznie do skazania za zagarnięcie mienia społecznego i naprawienia szkody wyrządzonej tym zagarnięciem.Uwzględniając, że o kwalifikacji prawnej czynu polegającego na zagarnięciu mienia społecznego decyduje między innymi wartość skradzionego, przywłaszczonego lub wyłudzonego mienia, że wartość ta określa wielkość bezpośredniej szkody, jaka w mieniu społecznym została wyrządzona przez jego zagarnięcie, oraz że nałożenie na skazanego obowiązku naprawienia szkody w warunkach określonych w art. 75 § 3 k.k. jest obligatoryjne, należy przyjąć, iż obowiązek ten obejmuje szkodę stanowiącą równowartość zagarniętego mienia, określonego w czynie przypisanym skazanemu.Za takim stanowiskiem przemawia również art. 363 § 1 k.p.k. Skoro bowiem przepis ten nakładając na sąd obowiązek zasądzenia odszkodowania z urzędu przy skazaniu na karę bezwarunkową ogranicza odszkodowanie do kwoty pieniężnej odpowiadającej wartości zagarniętego mienia, to nie ma powodu do odmiennego traktowania skazanego, któremu sąd wykonanie kary warunkowo zawiesił.Jeśli chodzi o odsetki, to należą się one pokrzywdzonemu nie z tytułu szkody wyrządzonej przestępstwem, lecz z tytułu odrębnego, a mianowicie za opóźnienie spełnienia świadczenia odszkodowawczego (art. 481 § 1 k.c.).Biorąc pod uwagę, że na skazanym z warunkowym zawieszeniem wykonania kary ciąży obowiązek naprawienia szkody z mocy art. 75 § 3 k.k., będącego przepisem prawa karnego materialnego, oraz że obowiązek ten obejmuje szkodę wyrządzoną bezpośrednio zagarnięciem mienia, należy przyjąć, iż brak jest w tym wypadku podstawy do obciążania skazanego powyższymi odsetkami.Artykuł 75 § 3 k.k. nie określa sposobu naprawienia szkody, wobec czego nie ma przeszkód do przyjęcia, że sąd może zobowiązać skazanego - w zależności od okoliczności faktycznych danej sprawy - bądź do zwrotu zagarniętego mienia, bądź do zapłacenia pokrzywdzonej instytucji kwoty pieniężnej odpowiadającej wartości tego mienia.Nakładając obowiązek naprawienia szkody, sąd powinien tak określić termin jej wykonania, żeby skazany miał faktyczną możność wywiązania się z zobowiązania, a zarazem - w razie uchylenia się przez skazanego od wykonania tego obowiązku - żeby istniała możliwość zarządzenia wykonania kary.Obowiązek naprawienia szkody nałożony na podstawie art. 75 § 3 k.k. ma charakter ściśle indywidualny, wobec czego nie można go orzekać solidarnie z innymi skazanymi.Pokrycie szkody przez jednego ze skazanych sprawia, że szkoda przestała istnieć i z tą chwilą wygasają obowiązki jej naprawienia przez pozostałych oskarżonych, wobec czego odpada także podstawa do stosowania art. 78 § 1 k.k.