I CR 434/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Wasilkowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Ignatowicz, A. Gola.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Tadeusza Ł. przeciwko Zofii W. o ustalenie na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 11 lipca 1979 r.,1) zmienił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo w ten sposób, że zobowiązał pozwaną do ogłoszenia w terminie 3 miesięcy w Biuletynie Informacyjnym Związku Polskich Artystów Plastyków punktu 1 i 2 sentencji wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 11 lipca 1979 r., sygn. akt (...), a w razie niewykonania powyższego upoważnił powoda do dokonania ogłoszenia na koszt pozwanej;2) rewizję pozwanej oddalił;3) zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę tysiąc złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 11.VII.1979 r. Sąd Wojewódzki ustalił, że prawa autorskie do rzeźby "Głowa Mikołaja Kopernika" wykonanej w 1973 r. przysługują łącznie powodowi Tadeuszowi Ł. i pozwanej Zofii W. i zakazał pozwanej wykonywania dalszych odlewów rzeźby bez zgody powoda, a w pozostałej części powództwo oddalił.Sąd Wojewódzki ustalił, że strony były małżeństwem, które zostało rozwiedzione w październiku 1973 r. W czasie trwania związku małżeńskiego powód i pozwana będący oboje rzeźbiarzami okazywali sobie pomoc przy wykonywaniu rzeźb, nie tylko konsultując się wzajemnie, ale także przy samym wykonawstwie. Jeżeli chodzi o sporną rzeźbę, powód, dowiedziawszy się od pozwanej, że istnieje możliwość zamówienia rzeźby głowy Kopernika przez Radę Państwa, rozpoczął pracę nad tą rzeźbą. Prace te powód wykonywał w glinie w styczniu i lutym 1973 r. Okoliczność powyższa została stwierdzona przez szereg świadków, którzy widzieli powoda przy tej pracy. Wprawdzie już w październiku 1972 r. strony zerwały pożycie na skutek zainteresowania się przez pozwaną innym mężczyzną, jednakże dopiero w końcu lutego 1973 r. powód wyprowadził się ze wspólnego mieszkania. Okoliczność, że strony znajdowały się w sytuacji konfliktowej od jesieni 1972 r., nie wyklucza wbrew zarzutom pozwanej pracy powoda nad rzeźbą, o której zamówienie starała się pozwana, gdyż w owym czasie powód liczył jeszcze na pojednanie małżonków, a i pozwana nie wykluczała pogodzenia się, co wynika z procesu o rozwód. Dalsze prace nad rzeźbą wykonywała już pozwana, ona również złożyła w początkach marca 1973 r. pisemną ofertę do Rady Państwa, która została zaakceptowana, przy czym w Radzie Państwa okazywany był już wykonany odlew w gipsie.W sprawie był powołany biegły, który jednak stwierdził, że obie strony wykonują rzeźby portretowo w podobnej konwencji realistycznej bez wprowadzania deformacji, przy czym cechy charakterystyczne spornej rzeźby, pełnej nastroju i wyrazu psychicznego o wrażliwie modelowanej powierzchni, można przypisać obu stronom. Dlatego też na podstawie cech samej rzeźby nawet porównywanych z innymi dziełami stron nie da się stwierdzić, czy była ona wykonywana wyłącznie przez jedną z nich czy przez obie wspólnie.Wobec takiej treści opinii Sąd Wojewódzki oparł się przede wszystkim na zeznaniach świadków i przyjął, że obie strony były współautorami dzieła. Sąd Wojewódzki przyjął również, że rozpoczęcie przez powoda wykonywania głowy Mikołaja Kopernika odbyło się przy milczącej aprobacie pozwanej, że więc został spełniony wymóg przewidziany w orzeczeniu SN z dnia 19.VII.1972 r. (OSNCP 1973, poz. 67), według którego konieczną przesłanką współautorstwa jest istnienie porozumienia między autorami co do stworzenia wspólnego dzieła.Uznając przeto powództwo za uzasadnione, Sąd Wojewódzki oddalił jednak żądanie umieszczenia nazwiska powoda na oryginale i dotychczas wykonanych kopiach tej rzeźby. Ustalone bowiem zostało, że w latach 1974 i 1975, a więc przed wytoczeniem obecnego powództwa rzeźba ta została podarowana dostojnikom państwowym różnych krajów i wykonanie wyroku w tym zakresie nie byłoby realne. Sąd Wojewódzki oddalił również żądanie ogłoszenia wyroku w Biuletynie Informacyjnym Związku Polskich Artystów Plastyków, wychodząc z założenia, że środowisko to zostało już poinformowane treścią orzeczenia sądu koleżeńskiego, że sporne dzieło było wykonywane także przez powoda.Od powyższego wyroku wpłynęły dwie rewizje.Powód zaskarża oddalenie żądania ogłoszenia sentencji wyroku w Biuletynie Informacyjnym ZPAP. Pozwana zaskarża wyrok w części uwzględniającej powództwo.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozważenia w pierwszej kolejności wymaga rewizja pozwanej, gdyż kwestionuje ona współautorstwo powoda w wykonaniu rzeźby "Głowa Mikołaja Kopernika".Skarżąca zarzuca, że Sąd Wojewódzki pominął treść art. 7 § 2 prawa autorskiego, według którego "za twórcę uważa się osobę, której nazwisko jako twórcy uwidoczniono na utworze albo ogłoszono przy wykonaniu lub wystawieniu utworu", bezsporne zaś jest, że sporna rzeźba była dotychczas zaopatrywana nazwiskiem pozwanej Zofii W. Zarzut powyższy jest chybiony. Przyjmuje się bowiem jednolicie w doktrynie i orzecznictwie, że art. 7 § 2 prawa autorskiego ustanawia jedynie domniemanie autorstwa, które może być obalone wszelkimi środkami dowodowymi. Dowody powyższe zostały w sprawie przeprowadzone i ocenione przez Sąd Wojewódzki jako przemawiające za współautorstwem powoda Tadeusza Ł.Ocena ta mieści się całkowicie w granicach zastrzeżonych przez art. 233 § 1 k.p.c. Sąd Wojewódzki dysponował stanowczymi zeznaniami świadków i to będących rzeźbiarzami lub reprezentującymi zawody pokrewne, którzy stwierdzili, że wielokrotnie obserwowali powoda w miesiącach styczeń-luty 1973 r. przy pracy nad rzeźbą. Podniesiona w rewizji okoliczność, że w zbliżonym czasie powód otrzymał zamówienie na wykonanie w rzeźbie całej postaci Kopernika lub jego popiersia, nie została przeoczona przez Sąd Wojewódzki. Sąd ten wyjaśnił na podstawie zeznań świadków i okazanych im fotografii spornej rzeźby, że tę właśnie, a nie inną rzeźbę powód opracowywał w glinie w pierwszych miesiącach 1973 r.Oceny Sądu Wojewódzkiego nie może podważyć fakt istnienia między małżonkami konfliktów od jesieni 1972 r. ani nawet fakt, że już w październiku 1972 r. doszło między nimi do zaprzestania pożycia fizycznego (zarzut rewizji, jakoby Sąd mylnie ustalił, że do zaprzestania pożycia doszło dopiero w lutym 1973 r., wynika z niedokładnego odczytania przez skarżących uzasadnienia wyroku). Konflikty te bowiem nie wyłączały zainteresowania się powoda rzeźbą głowy Kopernika, o której mówiła mu pozwana, zwłaszcza że w owym czasie strony mieszkały jeszcze razem i powód liczył na możliwość pogodzenia się z żoną. Dopiero w końcu lutego 1973 r., gdy doszło do definitywnego rozejścia się, powód przestał interesować się rzeźbą, którą wykończyła pozwana.Nie może również odnieść skutku zarzut odmowy powołania nowego biegłego. Z jednej strony bowiem materiał zebrany w sprawie, przemawiający z całą oczywistością za tym, że powód przez 2 miesiące rzeźbił głowę Kopernika, wystarczał do przyjęcia współautorstwa powoda. Z drugiej zaś - wobec oświadczenia biegłego Sz., że podobieństwo konwencji realistycznej reprezentowanej w rzeźbach portretowych przez obie strony czyni niemożliwą ocenę większego czy mniejszego prawdopodobieństwa autorstwa jednej lub drugiej strony, powoływanie innego biegłego było niecelowe, zwłaszcza że w sprawie nie chodzi o ustalenie stopnia wkładu każdej ze stron w końcowy efekt artystyczny, lecz o samo współautorstwo.Rewizja pozwanej kwestionuje wreszcie ustalenia Sądu Wojewódzkiego, że powód rozpoczął wykonywanie dzieła przy milczącej aprobacie pozwanej. Zarzuty te powstają w związku z przyjętym przez Sąd Wojewódzki w ślad za cytowanym wyżej orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 19.VII.1972 r. poglądem, że konieczną przesłanką współautorstwa jest porozumienie między współtwórcami. Jednakże Sąd Najwyższy w późniejszym orzecznictwie (nie publikowanym) nie podtrzymał tego stanowiska. W szczególności rozpoznając sprawę w zwiększonym składzie 7 sędziów na skutek rewizji nadzwyczajnej od powyższego orzeczenia SN z dnia 19.VII.1972 r., Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że jakkolwiek do współautorstwa dochodzi zwykle na skutek porozumienia pomiędzy twórcami, nie jest ono konieczną przesłanką powstania wspólnego dzieła. Konieczność taka ani nie wynika z wyraźnego przepisu prawa, ani nie przemawiają za nią określone stany faktyczne.Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela ten ostatni pogląd. Ograniczenie pojęcia współautorstwa do wypadku, gdy pomiędzy stronami istnieje odpowiednie porozumienie, prowadziłoby do nierozwiązywalnych problemów w tych sytuacjach, gdy z różnych przyczyn (np. śmierć twórcy, porzucenie dzieła w trakcie jego realizacji itp.) kontynuacją dzieła zajmuje się inna osoba, nie działająca w porozumieniu z pierwotnym twórcą. Powstaje wówczas dzieło końcowe, będące rezultatem wkładu twórczego dwóch lub więcej osób. Wytworzonego w ten sposób stanu nie można określić inaczej jak współautorstwem, co musi prowadzić do przyznania łącznych praw autorskich wszystkim osobom, które dały twórczy wkład w powstanie dzieła.Tak więc w określonych okolicznościach nie można wyłączyć, że wspólne dzieło może powstać mimo braku porozumienia pomiędzy twórcami. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy jedna osoba rozpoczęła pracę nad dziełem (rzeźbą), następnie od niej odstąpiła, a rozpoczęte dzieło dokończyła w sposób twórczy inna osoba. Należy wówczas uznać, że obu tym osobom przysługują łącznie prawa autorskie.Dlatego też gdyby nawet między stronami obecnego procesu nie istniało żadne, nawet milczące porozumienie co do wspólnej pracy nad rzeźbą głowy Kopernika, wyrok Sądu Wojewódzkiego przyznający im łączne prawa autorskie, do tej rzeźby byłby prawidłowy. W świetle bowiem dokonanych, a zgodnych z materiałem sprawy ustaleń powód rozpoczął pracę nad rzeźbą głowy Kopernika, a pozwana pracę tę dokończyła.Marginesowo tylko należy zauważyć, że słusznie Sąd Wojewódzki przyjął, iż jest nie do pomyślenia, aby pozwana nie orientowała się w pracach powoda nad omawianą rzeźbą, skoro małżonkowie dysponowali w owym czasie wspólną pracownią i aby w ten sposób nie akceptowała milcząco jego wkładu w powstanie dzieła.Z tych wszystkich względów i na mocy art. 387 k.p.c. rewizję pozwanej należało oddalić.Uzasadniona jest natomiast rewizja powoda.Słuszny jest w szczególności podniesiony w niej zarzut, że postępowanie przed sądem koleżeńskim ma charakter poufny i że w związku z tym tylko bardzo nieliczne grono osób mogło dowiedzieć się o stanowisku tego sądu w przedmiocie współautorstwa powoda spornej rzeźby, zwłaszcza że stanowisko to nie zostało uwidocznione w sentencji orzeczenia sądu koleżeńskiego, lecz tylko w jego uzasadnieniu.Rewizja zasadnie poza tym podnosi, że autorstwo pozwanej rzeźby głowy Kopernika było niejednokrotnie ujawniane publicznie w katalogach, przy ekspozycjach, na wystawach, a nawet w wywiadach prasowych. Naruszone więc w ten sposób dobro osobiste powoda, jakim jest jego twórczość artystyczna, wymaga usunięcia skutków naruszenia (art. 53 pr. aut.) także w sposób publiczny. Skoro powód domaga się ogłoszenia swego współautorstwa przynajmniej w tym środowisku twórczym, do którego należą obie strony, żądanie takie nie może być uznane za nadmierne ani wykraczające poza ramy prawa.Z tych też względów Sąd Najwyższy zmienił wyrok w zaskarżonej części, nakazując ogłoszenie odpowiednich punktów sentencji wyroku w Biuletynie Informacyjnym Polskiego Związku Artystów Plastyków.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.