I CR 40/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski. Sędziowie SN: Z. Wasilkowska (sprawozdawca), Z. Marmaj.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Państwowego Zakładu Ubezpieczeń - Inspektorat w W. przeciwko Jerzemu Ż. o 117.168 zł na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Siedlcach z tymczasową siedzibą w Mińsku Mazowieckim z dnia 16 listopada 1976 r.uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Siedlcach z tymczasową siedzibą w Mińsku Mazowieckim do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 16.XI.1976 r. Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanego na rzecz Państwowego Zakładu Ubezpieczeń kwotę 93.735 zł z odsetkami i kosztami procesu.Sąd Wojewódzki ustalił, że w dniu 27.X.1975 r. miał miejsce wypadek drogowy, polegający na tym, że samochód osobowy marki "Fiat" prowadzony przez Stanisława K. zderzył się z furmanką jadącą w przeciwnym kierunku powożoną przez pozwanego. Do wypadku doszło z winy pozwanego, który przed nadjeżdżającym z przeciwka samochodem wykonał furmanką manewr skrętu w lewą stronę swego kierunku jazdy, wytwarzając sytuację kolizyjną, która doprowadziła do zderzenia. Ponadto furmanka nie była oświetlona. Do wypadku przyczynił się w 20% kierowca samochodu przez zbyt ofensywną jazdę.Powodowy Państwowy Zakład Ubezpieczeń wypłacił kierowcy z tytułu ubezpieczenia auto-casco kwotę 117.168 zł. Zgodnie z art. 828 § 1 k.c. roszczenia ubezpieczającego przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę przechodzą z mocy prawa na zakład ubezpieczeń do wysokości zapłaconego przez zakład odszkodowania. Wobec ustalenia, że kierowca mógłby ze względu na swoje przyczynienie dochodzić od pozwanego pokrycia szkody tylko w 80%, do tej wysokości przechodzą jego roszczenia na powodowy zakład. Dlatego też powództwo jest uzasadnione do wysokości 80% wypłaconej kwoty, tj. do 93.735 zł.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję pozwanego od powyższego wyroku w części uwzględniającej powództwo, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja trafnie zarzuca, że w sprawie ma zastosowanie nie art. 828 k.c., lecz § 33 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274; zmiana: Dz. U. z 1975 r. Nr 30, poz. 160).Zgodnie z § 33 powołanego rozporządzenia roszczenia posiadacza pojazdu przeciwko osobom odpowiedzialnym za szkodę przechodzą z mocy prawa na zakład ubezpieczeń do wysokości zapłaconego świadczenia (z niektórymi wyjątkami, które w sprawie niniejszej nie zachodzą) z tym zastrzeżeniem, że stosuje się odpowiednio § 19 ust. 2 i 3 tegoż rozporządzenia. Przepis § 19 ust. 2 stanowi z kolei, że w uzasadnionych społecznie i gospodarczo przypadkach zakład ubezpieczeń może ograniczyć roszczenie do kwoty stanowiącej 50% wypłaconego poszkodowanemu świadczenia, przy czym w tych przypadkach kwota dochodzonego od kierowcy roszczenia nie może być wyższa niż 10.000 złotych; nie dotyczy to przypadków, gdy szkoda została spowodowana umyślnie.Omawiany przepis § 19 rozporządzenia znajduje się w rozdziale III dotyczącym ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, jednakże z mocy § 33 został rozciągnięty na ubezpieczenie auto-casco, o które chodzi w niniejszej sprawie. Nie można by przy tym bronić poglądu, że ponieważ § 19 rozporządzenia dotyczy kierowcy pojazdu mechanicznego, to również ograniczenia regresu z tytułu ubezpieczenia auto-casco, na które powołuje się § 33, odnoszą się tylko do takiego kierowcy. Pogląd taki byłby nietrafny z kilku względów.Po pierwsze - regres zakładu ubezpieczeń przewidziany w § 33 rozporządzenia odnosi się do wszystkich osób, z których winy nastąpiło uszkodzenie pojazdu mechanicznego objętego ubezpieczeniem auto-casco, a ust. 2 § 33, który nakazuje stosować odpowiednio w takich przypadkach § 19 ust. 2, nie ogranicza kręgu osób, do których przepis ten ma mieć zastosowanie.Po drugie - zastosowanie odpowiednich przepisów rozporządzenia prowadzi do wniosku, że kierowca pojazdu mechanicznego nie znajduje się wśród osób objętych przepisem § 33. Jeżeli bowiem uszkodzenie pojazdu nastąpiło bez winy kierowcy, nie odpowiada on w ogóle za wyrządzoną szkodę, poszkodowanemu posiadaczowi pojazdu nie przysługuje względem niego żadne roszczenie, a zatem nie wchodzi również w rachubę roszczenie zakładu ubezpieczeń z tytułu wypłaconych świadczeń. Jeżeli natomiast kierowca pojazdu mechanicznego zawinił wypadek, w grę wchodzą przepisy dotyczące ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej kierowcy, przy czym ubezpieczeniem tym są objęte nie tylko uszkodzenia ciała i zdrowia osoby trzeciej, lecz także zniszczenie lub uszkodzenie rzeczy (§ 16 ust. 1 rozporządzenia). Regres zakładu ubezpieczeń do kierowcy pojazdu mechanicznego jest wówczas ograniczony wprost na podstawie § 19 rozporządzenia bez potrzeby odwoływania się do § 33. Gdyby więc § 33 ust. 2 miał odnosić się tylko do kierowcy pojazdu mechanicznego, byłby on zbędny, a nawet wręcz niezrozumiały.Po trzecie - należy zwrócić uwagę, że ograniczenia regresu przewidziane w § 33 różnią się od ograniczeń opartych wprost na § 19 rozporządzenia. Ten ostatni przepis w ust. 1 bowiem zezwala zakładowi ubezpieczeń na regres w stosunku do kierowcy tylko w określonych wypadkach, tj. jeżeli szkoda została przez niego wyrządzona umyślnie lub w stanie nietrzeźwości albo bez posiadania określonego prawa jazdy lub gdy pojazd był nie zarejestrowany, albo gdy kierowca wszedł w posiadanie pojazdu wskutek popełnienia przestępstwa. Tymczasem § 33 ust. 2 rozporządzenia odwołuje się tylko do ust. 2 § 19 z pominięciem ust. 1. Z powyższego wynika, że przy regresie z tytułu ubezpieczenia auto-casco zakład ubezpieczeń może dochodzić roszczenia zwrotnego w każdym wypadku zawinionej przez sprawcę szkody z ograniczeniami jedynie wynikającymi z ust. 2 § 19. Przemawia to dodatkowo za przyjęciem, że przepis § 33 ust. 2 nie odnosi się do kierowcy pojazdu mechanicznego objętego wprost przez § 19 rozporządzenia, odnosi się natomiast do wszystkich innych osób, z których winy doszło do uszkodzenia pojazdu i do których posiadacz pojazdu ma roszczenia odszkodowawcze, oparte na przepisach prawa cywilnego.Należy wspomnieć, że § 19 ust. 2 rozporządzenia mówi o uprawnieniu zakładu ubezpieczeń do ograniczenia roszczenia regresowego w uzasadnionych społecznie i gospodarczo przypadkach. Orzecznictwo Sądu Najwyższego od dawna jednak przyjęło, że uprawnienie to dotyczy również sądu orzekającego, jeżeli spór o zwrot wypłaconych przez zakład ubezpieczeń świadczeń zawisł na drodze sądowej.Dodatkowo należy zauważyć, że jeżeli chodzi o kierowcę pojazdu mechanicznego, który wyrządził szkodę osobie trzeciej nieumyślnie przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych, przepis § 19 rozporządzenia utracił w ogóle aktualność w świetle art. 120 kodeksu pracy i uchwały 7 sędziów SN z dnia 16.X.1976 r. sygn. III CZP 38/76 (OSNCP 1977, z. 1, poz. 19).Z tych wszystkich względów należy przyjąć, że roszczenia regresowe zakładu ubezpieczeń o zwrot świadczeń wypłaconych posiadaczowi pojazdu z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia auto-casco, skierowane przeciwko osobie odpowiedzialnej za szkodę, podlegają ograniczeniom przewidzianym w § 19 ust. 2 rozporządzenia z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274; zmiana: Dz. U. z 1975 r. Nr 30, poz. 160). W szczególności w uzasadnionych społecznie i gospodarczo przypadkach sąd powinien ograniczyć roszczenie regresowe do połowy wypłaconych posiadaczowi pojazdu świadczeń, z tym zastrzeżeniem, że zasądzona kwota nie może być wyższa niż 10.000 zł. Nie dotyczy to przypadków, gdy szkoda została spowodowana umyślnie.W danej sprawie Sąd Wojewódzki, błędnie stosując art. 828 k.c., nie rozważył, czy nie zachodzą okoliczności przewidziane w szczególnych postanowieniach § 33 i 19 rozporządzenia z dnia 28 listopada 1974 r., uzasadniające ograniczenie roszczenia regresowego powodowego Państwowego Zakładu Ubezpieczeń. W tych warunkach zaskarżony wyrok nie może być utrzymany w mocy. Ubocznie można wspomnieć, że - jak wynikałoby z akt - w sprawie zachodziłyby przesłanki do zastosowania § 19 ust. 2 rozporządzenia. Pozwany bowiem był w dacie wypadku niepełnoletni (ok. 17 lat), majątku własnego nie posiada, a matka wdowa ma niewielkie gospodarstwo rolne, przy którym pomaga pozwany.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.